ARM   RUS   ENG

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.2012, 09:40

Գոհար Ստեփանյան

Aysor.am

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |






Լրահոս

17:17 • 28/07, Քարվաճառում վնասազերծված Ադրբեջանի քաղաքացին հուղարկավորվեց ԼՂՀ տարածքում

17:05 • 28/07, Տղամարդը 82 դաջվածք է արել Ջուլիա Ռոբերտսի դիմանկարով

16:45 • 28/07, Հաագայի դատարանը պարտավորեցրել է «ՅՈՒԿՕՍ-ի» գործով վճարել 50 մլրդ դոլար

16:37 • 28/07, ԿԽՄԿ-ն՝ Չինարիի կրակոցների մասին. Չենք կարող մանրամասնել ով և ինչու է սկսել

16:22 • 28/07, «Facebook Mesenger-ը» զբաղվելու է նաև գումարային փոխանցումներով

16:04 • 28/07, Արթուր Սաֆարյան. Լևոն Հայրապետյանը գտնվում է հոգեպես ընկճված վիճակում

15:55 • 28/07, ՌԴ սահմանապահ զորքերի տարածքում՝ Ախուրյան ջրամբարում, քաղաքացի է ջրահեղձվել

15:42 • 28/07, Լավրով. Ղրիմը Ռուսաստանի մասն է, ոչ մի բանակցություն չի եղել ու չի լինելու

15:34 • 28/07, Ադրբեջանցին 17 տարվա ազատազրկման է դատապարտվել` ռուս տղային սպանելու համար

15:21 • 28/07, 5 տարի ազատազրկում` 24 հնդիկ ուսանողից գումար հափշտակելու գործով

15:07 • 28/07, Վրաստանի նախկին նախագահի Միխեիլ Սաակաշվիլիին մեղադրանք է առաջադրվել

14:58 • 28/07, Զինվորի օրագիր. Պատմություն զորամասային առաջին Նոր տարվա մասին

14:39 • 28/07, Ճապոնիայում 15-ամյա աղջիկը սպանել է ընկերուհուն և նկարները դրել համացանցում

14:25 • 28/07, Նախկին վարչապետ. Լևոնը Բարխուդար չէ, առավել ևս՝ Սիմոն

14:17 • 28/07, Կոնգրեսն առաջարկում է Ուկրաինային ճանաչել ԱՄՆ-ի ռազմական դաշնակից

14:08 • 28/07, Այսօր Հեպատիտի դեմ պայքարի համաշխարհային օրն է

13:50 • 28/07, Իգոր Կրուտոյը կարող է փակել «Նոր Ալիք» մրցույթը

13:20 • 28/07, Սևանա լճում նավակով մարդ է անհետացել

13:14 • 28/07, ՄԱԿ-ի ԱԽ-ն հայտարարություն է ընդունել Գազայի հատվածում իրավիճակի վերաբերյալ

13:01 • 28/07, Ռեկտորի եղբոր սպանություն. Ձերբակալվել է Ռազմական ոստիկանության պաշտոնյա

12:51 • 28/07, Մարտակերտում ՊԲ զինծառայողների համար նոր բնակելի թաղամաս կկառուցվի

12:40 • 28/07, 3 կգ-անոց գազի բալոնի արտահոսքից հրդեհ է բռնկվել

12:29 • 28/07, Շուվալով. Մաքսային միությունը 5-10 տարի անց սեփական դրամը կունենա

12:02 • 28/07, Լևոն Հայրապետյանի առողջական վիճակը կտրուկ վատացել է

11:54 • 28/07, Ջիհադականները շարունակում են հարձակումը Սիրիայի հյուսիս-արևելքում

11:46 • 28/07, Քեսաբի Ս. Աստվածածին եկեղեցում առաջին պատարագն է մատուցվել

11:33 • 28/07, Ամբողջ Վրաստանը մի քանի ժամով մնացել էր առանց լույսի

11:17 • 28/07, Սոնա Ռուբենյանը «Նոր ալիքում» ստացել է «Հանդիսատեսի համակրանք» մրցանակը

11:06 • 28/07, Այսօր մեռելոց է. Օրը՝ հանգստյան

10:50 • 28/07, Գլխավոր դատախազությունը Սաակաշվիլիին հրավիրել է հարցաքննության

10:44 • 28/07, «Вконтакте» սոցիալական ցանցի աշխատանքը վերականգնվել է

10:37 • 28/07, Ավտովթար Երևանի Գրիգոր Լուսավորչի փողոցում. Կա 2 վիրավոր

10:29 • 28/07, Սերժ Սարգսյանը դիտել է «Լավագույն մարզական ընտանիք» մրցույթի մրցումները

10:14 • 28/07, Օրվա երկրորդ կեսին սպասվում է անձրև

10:00 • 28/07, Չինարիում հակառակորդի կրակից կոտրվել է Կարմիր խաչի մեքենայի կողային հայելին