ARM   RUS   ENG

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.2012, 09:40

Գոհար Ստեփանյան

Aysor.am

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |






Լրահոս

19:16 • 19/08, Քոբուլեթիում մահացած հայ երեխայի հորը թույլ չէին տալիս լքել երկիրը

18:50 • 19/08, Սոցվճարի պարտականությունից հրաժարվելու դիմումի ձևը պատրաստ է

18:36 • 19/08, Ս. Օհանյանը՝ տանկիստներին. Շնորհակալություն վարպետության ու նվիրումի համար

18:22 • 19/08, Մոսկվան Արևմուտքի պատժամիջոցներին ի պատասխան նոր պատժամիջոցներ է մշակում

18:09 • 19/08, Երկու վտանգավոր պոչամբար՝ Արագածոտնի մարզում. «Էկոլուր»

17:57 • 19/08, ԱԻՆ. Մեր մարդասիրական համերաշխությունն ենք հայտնում եզդիներին

17:43 • 19/08, Հերթական աշխարհի վերջը նշանակված է 2882 թվականին

17:28 • 19/08, Կոմիտասում դանակահարել են 19-ամյա երիտասարդի

17:15 • 19/08, Անահիտ Բախշյան. Ո՞վ պետք է պաշտպանի մեր քաղաքացու աշխատանքային իրավունքը

17:01 • 19/08, Կոտայքի մարզպետի տեղակալ Ալբերտ Ղազարյանը ազատվել է պաշտոնից

16:50 • 19/08, ԱԻՆ. Սահմանամերձ գյուղերում պաշտպանության դասընթացներ կանցկացվեն. Azatutyun

16:38 • 19/08, «Մանկական եվրատեսիլ-2014»-ին ստացվել է մասնակցության 87 հայտ

16:26 • 19/08, ԱԺ նախագահն ու խորհրդարանականները հանդիպել են դիրքապահներին

16:15 • 19/08, ԱՄՆ-ում 13 տարվա ազատազրկման է դատապարտվել «Armenian Power» խմբի անդամը

15:43 • 19/08, Վթար՝ Ծովագյուղ-Դիլիջան ճանապարհին. Կա 3 տուժած

15:32 • 19/08, Այսօր Կոկո Շանելի ծննդյան օրն է. Լուսանկարներ

15:21 • 19/08, Ազատամարտիկ. Մենք չենք նվնվում, ուզում ենք պաշտպանել մեր իրավունքը

15:10 • 19/08, Մարգարիտա Բարխոյանը կթողարկի իր առաջին անհատական ձայնասկավառակը

14:58 • 19/08, Վառելիքի բազայում հրդեհ է բռնկվել

14:47 • 19/08, Հաքերները գողացել են ամերիկյան կլինիկաների 4.5 մլն հիվանդների տվյալները

14:27 • 19/08, «Եզդիները դարձել են մի քանի մարդկանց քաղաքական նկատառումների զոհ»

14:15 • 19/08, Վրաստանի վարչապետը օգոստոսի 21-22-ին կայցելի Հայաստան

13:55 • 19/08, Մխչյան-Դիտակ ճանապարհին վրաերթի հետևանքով 66-ամյա քաղաքացի է մահացել

13:43 • 19/08, Միխեիլ Սաակաշվիլին վերադարձրել է պետբյուջեի հաշվին գնած հագուստը

13:27 • 19/08, Հովիկ Աբրահամյան. Ես իմ խոսքի համար դողում եմ

13:15 • 19/08, 20-ից ավելի քրգործեր են հարուցել Ադրբեջանի ոտնձգությունների փաստով

13:03 • 19/08, Սևանի լողափերից մեկում 7-ամյա երեխայի ոտքը մեքենայի տակ է մնացել

13:00 • 19/08, Բացահայտվել են մաքսանենգությամբ թմրամիջոց ու դեղեր անցկացնելու փորձերը

12:50 • 19/08, «Իմ անձնական կյանքում ամեն ինչ շատ լավ է». Մովսես Երեմյան

12:28 • 19/08, Նիկոլ Փաշինյանը սահմանապահ գյուղերի վերաբերյալ օրենքի նախագիծ է ներկայացրել

12:17 • 19/08, Վարչապետ. Ամեն իմ մոտիկ պիտի հասկանա՝ ստվերում աշխատելով արժեզրկում է խոսքս

12:05 • 19/08, Վենեսուելայի կառավարությունը ինքնակամ հրաժարական է տվել

11:53 • 19/08, Ադրբեջանական կողմը առևանգել է Կարեն Պետրոսյանին. ՔԿ

11:42 • 19/08, Այսօր Հումանիտար օգնության միջազգային օրն է

11:33 • 19/08, «Պետք է օգտվել ՌԴ նկատմամբ պատժամիջոցներից ու մեծացնել արտահանման շուկան»

11:25 • 19/08, Էբոլայի բուժման համար կօգտագործվի վիրուսը հաղթահարած մարդկանց արյունը

11:16 • 19/08, Դրսում գիշերող 133 անօթևաններ տեղափոխվել են կացարաններ

11:04 • 19/08, Բերդավանում մեքենան ամբողջությամբ այրվել է

10:51 • 19/08, Ցերեկն ստվերում սպասվում է +35+38 աստիճան

10:40 • 19/08, Դավիթ Բաբայան. Արցախում պատրաստ են ապաստան տալ եզդիներին. Galatv

10:31 • 19/08, Հովիկ Աբրահամյանը չի կողմնորոշվում մամուլի խոսնակի հարցում

10:22 • 19/08, Ինչո՞ւ «Առավոտի» խմբագիրը չի գրում «Հայաստան 2020»-ը

10:14 • 19/08, Սևանի հոգեբուժարանի տնօրենը դեղորայքի մեծ մասն իրացնում է իր դեղատանը

10:08 • 19/08, Թիվ 19-ը պոլիկլինիկայի վիրաբույժը գործն ավարտում է 16:48. «Առավոտ»

10:00 • 19/08, «Օգնիր եզդի եղբորդ» նախաձեռնությանը հարյուրավոր քաղաքացիներ են միացել

00:58 • 19/08, Կառավարությունը ցանկանում է գյուղվարկերի 4%-ի փոխարեն սուբսիդավորել 6%-ը

23:49 • 18/08, Վարչապետ. Ադրբեջանը հրահրում է մի պատերազմ, որը ոչ մի բան չի տալու