ARM   RUS   ENG

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.2012, 09:40

Գոհար Ստեփանյան

Aysor.am

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |






Լրահոս

10:35 • 19/04, Պատգամավորական մանդատ կստանա նաև Գագիկ Մելիքյանը

10:24 • 19/04, Սպասվում է կարճատև անձրև և ամպրոպ

10:13 • 19/04, Հայտարարություններ՝ Հայ-թուրքական արձանագրությունների մասին. Armenpress.am

10:05 • 19/04, Արթուր Բաղդասարյանն ասել է, որ Սերժ Սարգսյանը մնում է իր ընկերը

09:58 • 19/04, Նախարարի որդու դատը հետաձգվել է

09:52 • 19/04, Հաստատվել է. Oֆշորային փաստաթղթերի տակ Տ. Սարգսյանի ստորագրությո՞ւնն է

09:47 • 19/04, Արթուր Բաղդասարյանն անպաշտոն չի մնա

09:41 • 19/04, Արծվիկ Մինասյան. Այս ամիս տուգանքի չեն կարող ենթարկել

09:35 • 19/04, Տարվա կեսն ընդդիմություն են, հետո՝ իշխանություն. Համլետ Հարությունյան

09:29 • 19/04, Մեկ ամսվա ընթացքում ՊԵԿ-ը 2 անգամ տուգանել է առողջապահության նախարարությանը

09:22 • 19/04, Որտե՞ղ է ՕԵԿ-ին տեսնում «Բարգավաճ Հայաստանը»

09:16 • 19/04, Տիգրան Սարգսյանը, հավանաբար, դեսպան կնշանակվի Մոսկվայում

09:10 • 19/04, Ա. Բաղդասարյանը մեկնում է Մոսկվա՝ Պատրուշևի հետ հանդիպման

21:19 • 18/04, Գալուստ Սահակյանը` կոալիցիայի, քառյակի, ՕԵԿ-ի, վարչապետի, կուտակայինի մասին

21:07 • 18/04, Զուբեյդա Մելիքյանի «կյանքի կանոնները». Ես մշակույթով խուլ եմ

20:54 • 18/04, Դավիթ Հարությունյանն ու Արմեն Երիցյանը նշանակվեցին

20:46 • 18/04, Անձի փոփոխությամբ` երկրում բարեփոխում չի լինի. Լալա Մնացականյան

20:35 • 18/04, Հովիկ Աբրահամյանը՝ «Դեմ եմ»-ին. 3 օրվա վարչապետ եմ, ըմբռնումով մոտեցեք

20:20 • 18/04, Բրազիլացին տանը 7 վագր է պահում. Լուսանկարներ

20:12 • 18/04, Վարչապետը միացավ «Դեմ եմ»-ի ցույցին. Մեկ ամսվա մեջ որոշում կունենանք

19:53 • 18/04, «Դեմ եմ»-ի անդամ. Այստեղ ենք, քանի որ նախագահն է սահմանադրության երաշխավորը

19:45 • 18/04, Հովիկ Աբրահամյանն ընդունել է Բուզանդի փողոցի բնակիչներին

19:24 • 18/04, Քիչ անց նախագահականի դիմաց կմեկնարկի «Դեմ եմ»-ի ակցիան

19:14 • 18/04, Վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանն ընդունել է ԱՄՆ դեսպան Ջոն Հեֆֆերնին

18:36 • 18/04, Սերժ Սարգսյան. ԵՄ-ն շարունակում է մնալ Հայաստանի կարևոր գործընկերներից մեկը

18:19 • 18/04, 7 կարճ ֆիլմ՝ մանկատանն ապրող երեխաների մասին, որոնք կփոխեն ձեր կյանքը

18:00 • 18/04, Նախագահ. Բանակցային գործընթացում մենք հիմա շահեկան դրության մեջ ենք

17:51 • 18/04, Հնդիկ գործարարը ոսկու ձուլակտորներ է կուլ տվել

17:40 • 18/04, Կենդանիների լուսանկարներ, որոնք կստիպեն ձեզ ժպտալ. Ֆոտոշարք

17:31 • 18/04, Երևանում ելույթ կունենա սաքսոֆոնահար Ֆեդերիկո Մոնդելչին

17:24 • 18/04, Դատական ոլորտի վերաբերյալ Օմբուդսմենի առաջարկներն ընդունվել են. ՄԻՊ

17:16 • 18/04, Սուրեն Փահլևանյան. Եթե մարդու հետ երջանիկ ես, ուրեմն նա քո երկրորդ կեսն է

17:08 • 18/04, ՍԴ. Փաստաբանական դպրոց կարող են դիմել նաև մագիստրոսները

17:01 • 18/04, Արցախի նախագահն այցելել է Ստեփանակերտում կառուցվող դպրոցի շինհրապարակ

16:44 • 18/04, «Վարդան Պետրոսյանը վթարի պահին հեռախոսով չի խոսել»

16:37 • 18/04, Հովիկ Աբրահամյանի պատգամավորական լիազորությունները դադարեցվեցին

16:28 • 18/04, 28-ամյա տղային սպանել են 1 տուփ ծխախոտի պատճառով (Տեսանյութ)

16:19 • 18/04, Ատոմ Էգոյանի ֆիլմը ներկայացվել է Կաննի կինոփառատոնի մրցութային ծրագրում

16:11 • 18/04, Օրլովա. Ժաննան չի տառապում գլխուղեղի քաղցկեղով

16:00 • 18/04, Շունը ամեն օր յոգայի վարժություններ է կատարում (Տեսանյութ)

15:51 • 18/04, 3-ամյա Վաչագանին դեղամիջոց է անհրաժեշտ. Այն ՀՀ-ում չի վաճառվում

15:42 • 18/04, Մասնակի փակ է Աշխատանքի հրապարակից դեպի Շիրակի փողոց տանող ճանապարհը

15:33 • 18/04, «Զատկի տոնին սեղաններին դրվում են գինի, ձկնեղեն, քաշովիներ, ներկած ձու»

15:22 • 18/04, Լիտվայի և Լիբանանի վարչապետները շնորհավորել են Հովիկ Աբրահամյանին

15:13 • 18/04, Մայորը գտել է ոստիկանի անցագիրը, բանկային քարտը, գումար և հետ վերադարձրել

15:03 • 18/04, Թուրքիան ոճրագործ պետության իրավահաջորդն է. Դեմոյան

14:55 • 18/04, «Կոպեկային միլիոնատերը» Լյուդմիլա Պուտինայի ձեռքն է խնդրում

14:45 • 18/04, Facebook-ը հնարավորություն կտա հետևել ընկերներին

14:37 • 18/04, Վարչապետի մոտ քննարկվել են ՄՄ-ին անդամակցելու վերաբերյալ հարցեր

14:29 • 18/04, Ժիրինովսկին Դումայում բղավել է հղի լրագրողուհու վրա ու վիրավորել նրան

14:20 • 18/04, ՀՀԿ պատգամավոր. Կոալիցիայից դուրս գալն էմոցիոնալ պոռթկում էր

14:04 • 18/04, 4-ամյա Արմենը օգնության կարիք ունի

13:56 • 18/04, Բրեդ Փիթը կընթրի իր այն երկրպագուհու հետ, ով դրա համար 25 հզր դոլար կվճարի

13:48 • 18/04, Մեկ օրում արձանագրվել է 7 ավտոպատահար. 9 մարդ մարմնական վնասվածք է ստացել

13:40 • 18/04, Բնապահպանները հերթական բողոքի ակցիան են նախաձեռնում

13:32 • 18/04, Լեռնիկ Ալեքսանյանը պատգամավոր կդառնա

13:24 • 18/04, Չեխ ռեժիսոր. Վերջին 7 տարիներին իմ զբաղմունքը եղել է հայերին ուսումնասիրելը

13:16 • 18/04, Այնթափ գյուղի առուն վարարել է. Ջուրը լցվել է տներից մեկը

13:00 • 18/04, ՍԴՀԿ ատենապետ. ՕԵԿ-ը սկսելու է քննադատել նոր կառավարությանը

12:52 • 18/04, Ադրբեջանցի զինծառայողն ինքնասպան է եղել

12:44 • 18/04, Շիֆ. Հպարտ կլինեմ ներկայացնել Ցեղասպանության գրադարանի հավաքածուն

12:36 • 18/04, Ն. Փաշինյան. Ապօրինության սլաքներն ուղղել են 6-րդ դասարանի աշակերտի դեմ

12:18 • 18/04, Նախագահականի դիմաց «Դեմ եմ»-ի ցույցը կլինի 19:30-ին

12:09 • 18/04, Օրվա երկրորդ կեսին սպասվում է կարճատև անձրև և ամպրոպ

12:00 • 18/04, Բռնության զուգորդմամբ պաշտոնեական լիազորություններն անցնելու դեպքով՝ քրգործ

11:50 • 18/04, Հռոմի պապը լվացել և համբուրել է հաշմանդամություն ունեցող 12 մարդկանց ոտքերը

11:39 • 18/04, Եվրոպական խորհրդարանը դատապարտել է Քեսաբի վրա իրականացված հարձակումը

11:27 • 18/04, Առաջին անգամ հրապարակվել է Ջոխար Ցարնաևի ուղերձի լուսանկարը

11:15 • 18/04, Ավագ ուրբաթ. Քրիստոսի չարչարանքների, խաչելության, թաղման հիշատակի օրն է

11:04 • 18/04, SBWire. Ո՞վ է մտածում, թե միլիոնավոր անմեղ հայեր սպանվել, բռնաբարվել են

10:45 • 18/04, Արթուր Բաղդասարյանը ներկայացրել է կոալիցիայց դուրս գալու դրդապատճառները

10:33 • 18/04, Վերածնվող Գյումրին. Ֆոտոռեպորտաժ

10:26 • 18/04, Մահացել է Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը

10:15 • 18/04, Թևոսիկի եղբորը սպանել են Ծաղիկ Ռուբոյի օբյեկտո՞ւմ

10:08 • 18/04, ՕԵԿ-ական նախարարները վերջնականապես վարկաբեկեցին կուսակցությունը

10:01 • 18/04, Դմիտրի Մեդվեդևը շնորհակալական նամակ է գրել Տիգրան Սարգսյանին

09:53 • 18/04, Գործող մաքսատուրքերի չափերը չփոխելու բանակցությունները հաջող չեն ընթանում

09:47 • 18/04, Հովիկ Աբրահամյանի կառավարությունը մերժեց ԲՀԿ-ին

09:41 • 18/04, Վարդանիկին կրկին պաշտոն կտան՝ մարզպետից՝ մինչև նախարար

09:35 • 18/04, Քոչարյան-Պուտին հանդիպում տեղի չի ունեցել. Վ. Սողոմոնյան

09:30 • 18/04, Այնպես չի, որ բարդ վիճակի մեջ ենք ու մենակ ենք մնացել. ՀՀԿ-ական պատգամավոր

09:24 • 18/04, Ավետ Ադոնցը նոր պաշտոն կստանա

09:18 • 18/04, Ծառուկյանի տրամադրությունը «հազար» է

09:10 • 18/04, Կառավարական ամառանոցների մոտ Բաղդասարյանը հատուկ իր համար տուն է կառուցել