ARM   RUS   ENG

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.2012, 09:40

Գոհար Ստեփանյան

Aysor.am

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |






Լրահոս

19:17 • 22/07, Ֆիննախը պատասխանող է՝ բարոյական և նյութական վնասի փոխհատուցման գործով

18:53 • 22/07, Հայաստանի արտգործնախարարը հանդիպել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին

18:41 • 22/07, Վարչապետի պաշտոնավարման 100 օրը. Կոնկրետ հարցին տալ կոնկրետ լուծում

18:22 • 22/07, Հուլիսի 28-ից Երևանում գործարկվելու են նոր արագաչափեր

18:10 • 22/07, Սգացող հոր բաց նամակը` Պուտինին․ «Շնորհակալություն, իմ կյանքը կործանվեց»

17:58 • 22/07, Վաղը հանրապետության տարածքում էլեկտրաէներգիայի անջատումներ կլինեն

17:46 • 22/07, ԼՂՀ վարչապետ. Հակառակորդի նպատակը հասարակության շրջանում խուճապ ստեղծելն է

17:32 • 22/07, Վարդան Ղուկասյանի եղբորորդին դատապարտվեց 17 տարվա ազատազրկման

17:20 • 22/07, Առանց ձգձգելու պետք է փոխվի Հայրապետյանի խափանման միջոցը. Հայտարարություն

17:07 • 22/07, Կամերային երաժշտության անթոլոգիա. Մաս 2-րդ

16:40 • 22/07, Բանակցային գործընթացը դեռ կշարունակվի. Մարկարով

16:29 • 22/07, Սպանված փոխոստիկանապետի հայր. Ես դեռ սպասում եմ, այլևս չեմ լռելու

16:17 • 22/07, Տպավորություն է, թե գիտնականի աշխատավարձը բարձրացնելը հետին պլան է մղվել

16:11 • 22/07, Հուլիսի 24-ին մեկ օրով Արաբկիրում ջուր չի լինի

16:00 • 22/07, Վրաստանը մտադիր չէ Հայաստանի հետ վիզային ռեժիմ մտցնել

15:48 • 22/07, Կալանավորից խոշոր չափերով կաշառք պահանջելու դեպքի առթիվ հարուցվել է քրգործ

15:35 • 22/07, Դաշտային հրամանատար. Սահմանային լարվածությունը չի հանգեցնի պատերազմի

15:24 • 22/07, ՊԵԿ-ի գործն ուղարկվել է ՄԻԵԴ

15:11 • 22/07, Ուորլիք. Հուսով ենք՝ նախագահները կընդունեն Փարիզում հանդիպելու առաջարկը

15:00 • 22/07, «Լևոն Հայրապետյանի ձերբակալումը կապված է Ղարաբաղի բանակի ֆինանսավորման հետ»

14:43 • 22/07, Խաղաղապահ ուժերի տեղակայման համար պահը չի հասունացել. Քաղաքագետ

14:36 • 22/07, Ծառն ընկել է Բաղրամյան փողոցում և դադարեցրել երթևեկությունը

14:28 • 22/07, Հայաստանը ԵՏՄ-ում այլ պարտավորություն ունի, Ուկրաինան ԵՄ-ում` այլ. Դեսպան

14:13 • 22/07, «Մերսեդեսը» դուրս է եկել ճանապարհի երթևեկելի մասից. Վարորդը մահացել է

13:52 • 22/07, Ականի պայթյուն. Արմավիրի քաղաքապետի մոտ առկա է ուղեղի սալջարդ, արնազեղում

13:40 • 22/07, ՀՀ Նախագահը մի շարք օրենքներ է ստորագրել

13:27 • 22/07, Փակ է Ծովագյուղից մինչև Դիլիջանի թունելի սկիզբն ընկած ճանապարհահատվածը

13:15 • 22/07, Կիևը ԱՄՆ-ից կխնդրի ՆԱՏՕ-ի կազմից դուրս գլխավոր դաշնակցի կարգավիճակ

13:09 • 22/07, Խոցված «Բոինգ-777-ի» «սև արկղերը» հանձնվել են մալայզիական կողմին

13:04 • 22/07, ՄԱԿ. Ավելի քան 100.000 պաղեստինցի ապաստան է խնդրում

12:45 • 22/07, Լիոնում ՀՀ գլխավոր հյուպատոսություն է բացվել

12:36 • 22/07, Ժամկետային զինծառայողին սպանելու գործով կալանավորվել է նրա ծառայակից ընկերը

12:23 • 22/07, Օբամա. Պուտինը պետք է ստիպի անջատողականներին համագործակցել

12:11 • 22/07, 54 համարի ավտոբուսը մխրճվել է թերթի կրպակի մեջ. Կան վիրավորներ

11:56 • 22/07, «Առաջին նախագահի պատվավոր տիտղոսը կարող է խանգարել առողջ բանականությանը»

11:44 • 22/07, Երկու օրում բացահայտվել է գողության 10 դեպք

11:32 • 22/07, Արմավիրի քաղաքապետի մեքենան պայթել է ականի վրա. Զոհ ու վիրավորներ կան

11:20 • 22/07, Հոլոքոստի հալածյալները դարձել են հալածող. Սերժ Թանկյան

11:09 • 22/07, Դատախազությունը խախտել է զոհված ազատամարտիկի այրու իրավունքը

10:57 • 22/07, Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Բելգիայի թագավորին

10:50 • 22/07, Հրդեհ՝ Երևանի Բուսաբանական այգում

10:37 • 22/07, Եղանակն այսօր՝ սպասվում է կարճատև անձրև

10:27 • 22/07, Վրաստանում հրահրվող բախումները ձեռնտու են առաջին հերթին Ռուսաստանին

10:20 • 22/07, Վիկտոր Դալլաքյանի պարուհի դուստրը ՊՆ-ում աշխատանքի՞ է անցել

10:13 • 22/07, Քննչական կոմիտեի նախագահի տեղակալների անունները հայտնի են

10:07 • 22/07, Քոչարյանը Հայաստանի հետ իր ապագան չի կապում. «Առավոտ»

10:00 • 22/07, Սամվել Ալեքսանյանին պատկանող «Նատալի ֆարմը» ստվերո՞ւմ է գործել

21:08 • 21/07, Հայոց ցեղասպանության թեման քարոզչական զենք է Թուրքիայի իշխանությունների դեմ

20:50 • 21/07, Iran Air ավիաընկերության ինքնաթիռներն այլևս Ուկրաինայի տարածքով չեն թռչում

20:40 • 21/07, Փոքրիկ Մաշուլիկը մեր օգնության կարիքն ունի

20:28 • 21/07, «Happy Tour» ընկերությունը մրցույթ է հայտարարել, սակայն մրցանակ չի տվել»

20:17 • 21/07, Անկարան Կիպրոսի հարցում կիրառելու է «Մեկ ազգ, երկու պետություն» բանաձևը

19:55 • 21/07, Մանրամասներ՝ ադրբեջանցի դիվերսանտների մասին. ԼՂՀ ոստիկանություն

19:33 • 21/07, Երիտասարդական կենտրոն՝ Չինարիում և համակարգչային սրահ՝ Զորականում

19:15 • 21/07, Կսահմանվեն դատաբժշկական փորձաքննությունների միասնական կանոններ

19:04 • 21/07, Մայրաքաղաքում մաքրության աշխատանքները բավարար չեն. Տարոն Մարգարյան

18:50 • 21/07, Սիրիական զորքերը և ջիհադականները պայքարում են գազի հանքավայրի համար

18:37 • 21/07, Առանց այդ էլ ՏԻՄ ընտրությունները քաղաքականացված են. Է. Երիցյան

18:19 • 21/07, Ավակովը հայհոյել է Սերգեյ Լավրովին

18:11 • 21/07, Ոստիկանություն. Անձնագրային բաժիններում տեղադրված են 2 տերմինալ

18:00 • 21/07, Գազայում զոհերի թիվը հասել է 469-ի

17:44 • 21/07, «Զոլետ» դեղահատերը անվավեր են ճանաչվել և դուրս կգան շրջանառությունից

17:31 • 21/07, Շոգեգազային նոր էներգաբլոկը միացավ հանրապետության էներգաարտադրության ցանցին

17:20 • 21/07, Վրաստանի ՆԳՆ. եկեղեցու մոտ տեղի ունեցած միջադեպը էթնիկ բնույթ չէր կրում

17:11 • 21/07, Երևանի Հաղթանակ թաղամասի աղբանոցում հրդեհ է բռնկվել. Այրվել են տնակներ

16:59 • 21/07, Հուլիսի 21-ից արգելվել է Մոլդավիայից մրգերի ներկրում ՌԴ

16:50 • 21/07, Հալեպում հայ վիրավորներ կան

16:37 • 21/07, Թուրքիան կարող է ազատ տնտեսական գոտի ստեղծել Մաքսային միության հետ

16:25 • 21/07, Հայաստանը պետք է համահունչ քայլի միջազգային իրողություններին. Գ. Դանիելյան

16:11 • 21/07, Հարձակում Թբիլիսիի հայկական եկեղեցու վրա. Լևոն Իսախանյանի վիճակը այժմ լավ է

15:55 • 21/07, Լատվիան արգելել է Կոբզոնին, Գազմանովին և Վալերիային մասնակցել «Նոր ալիքին»

15:49 • 21/07, 3 օրվա ընթացքում արձանագրվել է ճանապարհատրանսպորտային 27 պատահար

15:36 • 21/07, Երևանում և մարզերում սպասվում են հոսանքազրկումներ

15:27 • 21/07, Առաջին նախագահի հարցազրույցը երկիմաստ տարակուսանք է առաջացնում. ՊՆ

15:14 • 21/07, Էջմիածնի հայտարարությունը. Այս հարձակումը սադրիչ գործողության հետևանք է

15:05 • 21/07, Էնտերովիրուսային վարակով հիսուն երեխա կա հիվանդանոցներում. Մասնագետ

14:48 • 21/07, Աշոտ Աղաբաբյանը՝ Լիլիթ Կարապետյանի հայացքի մասին. Ի՞նչ է՝ հմայիչ չէ՞

14:35 • 21/07, Հերթական ստուգայց. 4 ժամում 24 վարորդ մեքենան վարել է ոչ սթափ վիճակում

14:26 • 21/07, «ՏԻՄ ընտրությունների հետ կապված ԸՕ պետք է փոփոխություններ կատարել»

14:14 • 21/07, Օձեր են նկատվել Երևանում և Գավառում

14:03 • 21/07, Խոցված «Բոինգ-777»-ով պետք է թռչեր Սահակաշվիլիի կինը

13:50 • 21/07, 6 օրում հատուկ պահպանվող տարածք է տեղափոխվել 128 տրանսպորտային միջոց

13:42 • 21/07, Համաձայնության չհասնելու դեպքում՝ Իրանը կգործարկի Արաքի ռեակտորը

13:30 • 21/07, Լյուքս Ստեփանյանի մահվան գործով դատապարտվածին, հնարավոր է, վիրահատեն

13:19 • 21/07, Արցախի նախագահն ընդունել է Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանին

13:07 • 21/07, ՀՀԿ պատգամավոր. Իսկ ի՞նչ է ուզում «լսցնել» Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ԲՀԿ-ին

12:56 • 21/07, «Բոինգ-777»-ում մոր և որդու վերջին «selfie»-ն ցնցել է բոլորին. Լուսանկար

12:36 • 21/07, Այսօր կդիտվի փոփոխական ամպամածություն

12:25 • 21/07, Մանկատնից` փողոց. Տիգրանը հաստատվել է Գյումրու ժամանակավոր կացարանում

12:11 • 21/07, Վահագն Չախալյանը` Թբիլիսիի Սուրբ Էջմիածին եկեղեցու վրա հարձակման մասին

12:02 • 21/07, Լևոն Հայրապետյանի պաշտպանները բողոքարկել են նրա կալանավորելու որոշումը

11:53 • 21/07, Բակո Սահակյանն ընդունել է ՍԴ նախագահ Գագիկ Հարությունյանին

11:42 • 21/07, Գյուղնախարարություն. Չինարիում 60 հա-ով ցորենի ցանքսերն ավելացել են

11:30 • 21/07, «Ջորջիո Արմանիի» գործով պատասխանող կողմը ձգձգում է դատավարությունը»

11:19 • 21/07, Տեմպուս և Էրազմուս+ ծրագրերում հայաստանյան կողմի մասնակցությունը կարևոր է

11:09 • 21/07, Բարեկենդան` Վարդավառի պահոց

10:57 • 21/07, Տեր-Պետրոսյան. Սահմանադրական բարեփոխումները` ճակատագրական սխալ է. ilur.am

10:45 • 21/07, Հարձակում Թբիլիսիի հայկական եկեղեցու վրա. Կան տուժածներ

10:23 • 21/07, Աշխարհի ամենասեքսուալ տղամարդը համարվող երգիչ Ադամ Լևայնն ամուսնացել է

10:00 • 21/07, Ուկրաինացի ապստամբները հայտնաբերել են կործանված Boeing 777-ի «սև արկղերը»