ARM   RUS   ENG

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.2012, 09:40

Գոհար Ստեփանյան

Aysor.am

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |






Լրահոս

17:40 • 01/09, Պուտինը հանձնարարել է ստորագրել Հայաստանի՝ ԵՏՄ անդամակցության համաձայնագիրը

17:30 • 01/09, Սերժ Սարգսյանը շնորհավորել է Սլովակիայի նախագահին

17:21 • 01/09, Ցեղասպանության մասին պատմող ֆիլմի ռեժիսորը սպառնալիքներ է ստացել

17:10 • 01/09, Ս. Հացպանյան. Թուրքիայի կառավարությունն իրականում ղեկավարելու է Էրդողանը

17:00 • 01/09, Արցախի Մարտակերտ քաղաքի առաջին դասարանցիները. Ֆոտոշարք

16:49 • 01/09, Ոստիկանություն. Երեխաների ապահովությունը բոլորիս նպատակն ու գործն է

16:38 • 01/09, «Սահմանամերձ գյուղերի երեխաները մեր ուշադրության կենտրոնում են» (Տեսանյութ)

16:24 • 01/09, Ծաղիկների փոխարեն հանգանակություն` Այգեպարի դպրոցի պաշտպանիչ պատի համար

16:13 • 01/09, Չավուշօղլու. Թուրքիան և Ադրբեջանը կպայքարեն Հայոց ցեղասպանության դեմ

16:01 • 01/09, «Ժամանակին համընթաց քայլելու հետ են կապված Արցախի զարգացման հեռանկարները»

15:52 • 01/09, Զբոսաշրջության ֆինանսավորման ավելացումը տալիս է իր արդյունքները

15:40 • 01/09, Ոստիկանները Գիտելիքի օրվան ընդառաջ այցելել են սահմանամերձ գյուղեր

15:31 • 01/09, Սերժ Սարգսյանը և Բակո Սահակյանն այցելել են Մարտակերտի շրջանի Չափար գյուղ

15:00 • 01/09, Սեյրան Օհանյան. Զինվորականի համար դպրոցական դասարանը վաղվա դասակն է

14:52 • 01/09, 97-ամյա կինը իր կրքոտ պարով դարձել է YouTube-ի աստղ (Տեսանյութ)

14:42 • 01/09, Այս տարի առաջին դասարան է հաճախել 40 հազար աշակերտ

14:33 • 01/09, Պարտադիր կուտակային վճարները ստանալու դիմումի ձևը հասանելի է

14:16 • 01/09, Կրթական համակարգը ՀՀ օրակարգի հիմնախնդիրներից մեկն է. Վարչապետ

13:55 • 01/09, ՀՀ և ԼՂՀ նախագահներն ծանոթացել են «Մետաքսկոմբինատ» ՍՊԸ-ի աշխատանքներին

13:35 • 01/09, Լավ աշխատելու համար պետք է ճիշտ հանգստանալ. Հոգեբան

13:15 • 01/09, Երբ գալիս է սեպտեմբերը. Լուսանկարներ՝ մայրաքաղաքի դպրոցներից

12:56 • 01/09, Ականի պայթյունից տուժած 4 զինծառայողներին տեղափոխել են ընդհանուր բաժին

12:48 • 01/09, Նազարբաև. Ղազախստանը իրավունք ունի հրաժարվել անդամակցել ԵՏՄ-ին

12:37 • 01/09, Սև սեպտեմբեր. Բեսլանի դպրոցի ահաբեկչությունից 10 տարի է անցել. Լուսանկարներ

12:25 • 01/09, «Առաջին դասարանցին թարմացնում է ազգի արյան շրջանառությունը»

12:17 • 01/09, Ստեփանծմինդա-Լարս ավտոճանապարհահատվածը փակ է բեռնատարների համար

12:05 • 01/09, Վենետիկյան կինոփառատոնի ժամանակ ցուցադրվեց «Սպի» ֆիլմը

11:56 • 01/09, Սիրիայի բնապահպանության նախարարի պաշտոնը հայուհի է ստանձնել

11:45 • 01/09, Գազալցակայանում պայթյունի հետևանքով տուժել է երկու մարդ

11:34 • 01/09, Սահակաշվիլիի նկատմամբ միջազգային հետախուզում է հայտարարվել

11:19 • 01/09, Վթար՝ Գետափ-Մարտունի ճանապարհին. 24-ամյա քաղաքացին մահացել է

11:10 • 01/09, Արմեն Աշոտյան. Թող այս սեպտեմբերի 1-ը դառնա լուսավոր ու մեծ ճանապարհի սկիզբ

11:01 • 01/09, Լավրով. Ուկրաինայում ռազմական միջամտություն չի լինելու

10:53 • 01/09, Գեղարքունիքի մարզի գազալցակայաններից մեկում պայթյուն է տեղի ունեցել

10:48 • 01/09, Մեր ժողովուրդը միշտ կարևորել է գիտելիքը և ուսումը. Կաթողիկոս

10:40 • 01/09, Նախագահ Սերժ Սարգսյանը մեկնել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն

10:23 • 01/09, Երևանյան լճում քաղաքացի է խեղդվել

10:20 • 01/09, Նախագահ. Կրթության որակի բարելավումը պետականության առաջնահերթություններից է

10:00 • 01/09, Ցերեկը սպասվում է +36 աստիճան տաքություն