ARM   RUS   ENG

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.2012, 09:40

Գոհար Ստեփանյան

Aysor.am

Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |






Լրահոս

20:44 • 24/10, Գրիգորի Լեպսի կնոջը Թաիլանդից վերադառնալուց հետո հոսպիտալացրել են

20:36 • 24/10, Թուրք-ադրբեջանա-վրացական ռազմական համագործակցությունը կխորանա

20:24 • 24/10, Զինվորի ոտքը կտրել են. Նա դիմում է մարդկանց (Տեսանյութ). Hetq.am

20:16 • 24/10, Ասլամազյանի անվան թիվ 1 երաժշտական դպրոցը հիմնանորոգվել է ամբողջությամբ

20:07 • 24/10, Վարչապետի գլխավորությամբ քննարկվել են ձկնաբուծության զարգացման հարցեր

19:51 • 24/10, Լիտվան աջակցել է ԵՄ հետ Հայաստանի երկխոսությանը. Լինկյավիչուս

19:40 • 24/10, Արցախի բժիշկները որակավորման դասընթաց են անցնում Ստեփանակերտում

19:32 • 24/10, «Լիտվան ջանում է ընդլայնել հարաբերությունները բարեկամ Հայաստանի հետ»

19:18 • 24/10, Ազատության հրապարակում էր նաև Գյումրու քաղաքապետը

19:07 • 24/10, Մենք կողմ ենք խաղաղ անցման, մենք պատրաստ ենք ցանկացած սցենարի. Ծառուկյան

18:55 • 24/10, Այստեղ հավաքվածներից ոչ մեկն օրիգինալ մտքի տեր չէ. Րաֆֆի Հովհաննիսյան

18:47 • 24/10, Եղվարդի որոշ հատվածներում մեկ օր ջուր չի լինի

18:36 • 24/10, Րաֆֆի Հովհաննիսյան. Այստեղ հավաքվածներից յուրաքանչյուրդ մի զենք եք

18:29 • 24/10, Տեր-Պետրոսյանը՝ հանրահավաքի մասնակիցներին. Թեթև տարեք

18:11 • 24/10, Հիմնական ելույթի պատիվը տրված է Ծառուկյանին. Դե մի հատ լավ ծափ տվեք

18:05 • 24/10, Այս իշխանությունն արդեն ամորձատված է. Արամ Մանուկյան

17:53 • 24/10, Վարդան Օսկանյան. Այս ընդդիմությունը պաշտոններ չի հետապնդում

17:45 • 24/10, Ծննդյան 80-ամյակին` Էլվիրա Ուզունյանին Նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել

17:36 • 24/10, Հայաստանում բավականին մեծ առաջընթաց է նկատվում. Բուսետտո

17:23 • 24/10, Ազատության հրապարակում մեկնարկեց գործողությունների հանրահավաքը

17:15 • 24/10, «Հայաստանում ՄԱԿ-ը մի քանի գլխավոր ոլորտներում է աշխատանք իրականացնում»

17:04 • 24/10, Գրիշա Վիրաբյանը Երևանի ոստիկանապետի դեմ ՄԻԵԴ լրացուցիչ նամակ կուղարկի

16:53 • 24/10, Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանը պարգևատրել է Շահեն Մեղրյանի որդուն

16:40 • 24/10, Գերագույն Ռադայում մեծամասնություն կկազմեն Մայդանի արևմտամետները

16:14 • 24/10, Վարչապետը շնորհակալություն է հայտնել Անրի Ռենոյին՝ համագործակցության համար

16:05 • 24/10, 7100 անձնական համակարգիչ է բաշխվել Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի երեխաներին

15:53 • 24/10, Եղիազարյան. Հայաստանը չի կարող լինել կամուրջ ԵՏՄ-ի և ԵՄ-ի միջև

15:45 • 24/10, Թուրքիայի ՊՆ պատվիրակությունը հետևել է Նախիջևանի զորավարժություններին

15:32 • 24/10, Հադրութի շրջանում կկազմակերպվի Արցախյան թթվի փառատոն

15:20 • 24/10, Եղիազարյան. Գուցե Ծառուկյանը ասելու բան ունի, բայց իշխանափոխություն չի լինի

15:06 • 24/10, «Բաց Խաղ» համակարգչային և բջջային խաղերի ցուցադրություն` Մոսկվա կթ-ում

14:58 • 24/10, Ջավախքում կրոնական հողի վրա նոր հակամարտություն է հասունանում

14:49 • 24/10, Մեկնարկել է Մանկական բժիշկների 4-րդ ազգային կոնֆերանսը

14:35 • 24/10, Սերժ Սարգսյան. Իրավունքի գերակայության երաշխավորումն այլընտրանք չունի

14:27 • 24/10, ԻՏՁՄ-ն՝ ԱՄՆ հյուպատոսական ծառայության գործունեության մասին

14:14 • 24/10, Արաբկիրում այսօր գազ չի լինելու

14:02 • 24/10, ՀԱԿ պատգամավոր. Այսօրվա հանրահավաքից հիասթափություն չի լինի

13:50 • 24/10, ԳՆ. Հայաստան է ներկրվել 1881 գլուխ տոհմային երինջ

13:38 • 24/10, ԱԻՆ. Առաջիկա օրերին ջերմաստիճանը կնվազի, նոյեմբերին սկզբին` կբարձրանա

13:29 • 24/10, Արամ Մանուկյան. Ժողովուրդը ոչ թե խոսքի, այլ՝ գործողության կարիք ունի

13:21 • 24/10, Ահազանգ. «Կոշ» ՔԿՀ որոշ պաշտոնյաներ կաշառք են ստացել դատապարտյալներից

13:15 • 24/10, Արամ Մանուկյան. Այսօր կունենանք քայլ առաջ հանրահավաք

13:10 • 24/10, ՀՀԿ պատգամավոր. Սպասենք և կլսենք, թե ինչ է արտաբերելու Գագիկ Ծառուկյանը

13:07 • 24/10, Վ. Բաղդասարյան. Իշխանությունները ևս ցանկանում են առաջացած խնդիրները լուծել

13:01 • 24/10, Ն. Գալստյան. ԲՀԿ-ն չի կարող համակարգային փոփոխություններ իրականացնել

12:50 • 24/10, Դիվերսանտների կողմից սպանված Սմբատի մայր. Մեզ միայն դրանց մահը կմխիթարի

12:38 • 24/10, Այսօր և վաղը սպասվում է առանց տեղումների եղանակ

12:27 • 24/10, Ռուստամյան. Պետք է ամեն ինչ անել, որպեսզի արյունահեղության այս ամենը չհանգի

12:15 • 24/10, Ռուբիկ Հակոբյան. Ռեալ գործողությունների հանրահավաք է

12:04 • 24/10, Հակոբյան. Մեծամասնությունը խախտեց ԱԺ կանոնակարգը, որ ձախողի մեր նախագծերը

11:55 • 24/10, Վարչապետն այցելել է Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի գրասենյակ

11:44 • 24/10, «Հին Էրիվան հոլդինգի» սեփականատերը բաց նամակ է գրել ՀՀ Նախագահին

11:21 • 24/10, Բաքուն կֆինանսավորի Ադրբեջանը և Իրանը կապող կամրջի շինարարությունը

11:13 • 24/10, Գիտաժողով. «Հայկական ժողովրդական արվեստ. ավանդույթներն ու արդի վիճակը»

11:10 • 24/10, Պորոշենկո. Ուկրաինան չի վերածվի բանանային հանրապետության

10:58 • 24/10, «Էլնոր» սպրեդի և «Կաթնառատ» կարագի արտադրությունը կասեցվել է. ՍԱՊԾ

10:45 • 24/10, Ս. Օհանյանն ու Ի. Վոլինկինը քննարկել են ռազմական համագործակցության հարցեր

10:33 • 24/10, Երևանի կրկեսն՝ Արցախում. Արտիստիզմով հարուստ զինվորներն արձակուրդ ստացան

10:21 • 24/10, Դավթաշենի կամրջի մոտակայքում մեքենան բախվել է ծառին և շրջվել

10:10 • 24/10, 12-ամյա աղջիկը համաշխարհային ռեկորդ է սահմանել՝ որսալով թունա ձուկ

09:56 • 24/10, «Ճանապարհային քարտեզի» խնդիրը. «Առավոտ»

09:50 • 24/10, Շիրակի մարզպետը բարերարին մինչ օրս չլսված կոչում է շնորհել

09:43 • 24/10, Նախորդ հանրահավաքի հետ կապված ՀԱԿ-ում բուռն քննարկումներ են եղել

09:37 • 24/10, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը բաց թողեց շանսը. «Առավոտ»

09:31 • 24/10, Վայոց Ձորի նոր մարզպետի ամենահավանական թեկնածուն Վայքի քաղաքապետն է

09:24 • 24/10, Սպորտը քաղաքականություն չի սիրում, ոչ մեկն էլ չի մասնակցելու. Նախարար

09:19 • 24/10, Ծառուկյանը խուսափել է քաղաքական հարցերին պատասխանելուց

09:12 • 24/10, ԵՏՄ պայմանագրի հետ կապված ԱԺ-ն արտահերթ կանցկացնի

09:05 • 24/10, Եռյակն իշխանափոխության հարցի շուրջ կբանակցի իշխանությունների հետ

21:30 • 23/10, Հայաստանի, Ֆրանսիայի և Ադրբեջանի նախագահները կհանդիպեն հոկտեմբերի 27-ին

21:20 • 23/10, ԱԳՆ-ն դատապարտում է Օտտավայում տեղի ունեցած ահաբեկչական գործողությունները

21:11 • 23/10, Էդգար Ղազարյանը նշանակվեց Լեհաստանում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան

21:00 • 23/10, Նախագահ. Մենք մեր ժամանակակից ու անվտանգ երկիրը կփոխանցենք ապահով ձեռքեր

20:55 • 23/10, Գերմանացի նախարարը համակարծիք է եղել Հայաստանի նախագահի հետ

20:47 • 23/10, ՀՀ անդամակցումը ԵՏՄ-ին չի ազդի Արցախյան հակամարտության լուծման վրա. ԵԱՀԿ ՄԽ

20:39 • 23/10, Տիմոշենկոն հրաժարվել է ներկայացնել ընդդիմությունը Գերագույն Ռադայում

20:30 • 23/10, Չինաստանում փղի կնճիթով խոզուկ է ծնվել. Լուսանկարներ

20:19 • 23/10, Երգչուհի Նառան նոր երգ է պատրաստում

20:10 • 23/10, Դեմքը երիտասարդացնելու պարզ միջոց

19:45 • 23/10, «Ցավալի ու անարդար է». Դերասան Նորայր Օհանյանը տեղափոխվել է Մոսկվա

19:36 • 23/10, Օրենքը ոտնահարում է երեխայի իրավունքները. Նամակ վարչապետին