Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

16/0709:40

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

Հեղինակ՝ Գոհար Ստեփանյան

Աղբյուր՝


Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |

Լրահոս

Այսօր, 18:12 Ժիզել Բունդխենն ամենաբարձր վարձատրվող մոդելն է Այսօր, 18:11 ՀՀ մշտական ներկայացուցիչը հանդիպեց ԵԽ գլխավոր քարտուղարի տեղակալի հետ Այսօր, 17:30 ԲՀԿ-ն հեռացրել է կուսակցության Մասիսի տարածքային խորհրդի նախագահին Այսօր, 17:22 Մոսկվան մեկնաբանում է Երևանում Միրոնովի հետ տեղի ունեցած միջադեպը. Վաշինգտոնը որս է հայտարարել ՌԴ քաղաքացիների նկատմամբ Այսօր, 17:19 Ոստիկանությունն ուժեղացված ծառայության է անցել մայրաքաղաքի ու մարզերի դպրոցամերձ տարածքներում Այսօր, 17:15 Լիբիայի ափերի մոտ ևս 3000 միգրանտ է փրկվել Այսօր, 17:12 Դատարանը մերժեց «Սասնա ծռեր» խմբի անդամ Արմեն Լամբարյանի կալանքի դեմ բողոքի միջնորդությունը Այսօր, 17:00 Պարզվեց՝ տորթով ու փուչիկներով ինձ էին սպասում. դերասան Տիգրան Նալչաջյանը դարձավ 32 տարեկան Այսօր, 16:58 Սեպտեմբերի 8-ին ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը խորհրդակցություն կանցնկացնի Մոսկվայում Ղարաբաղի հարցի շուրջ Այսօր, 16:41 Ռեկորդային խճանկար՝ 2700 սոմբրերոներից Այսօր, 16:32 Էստոնիայի նախագահի ընտրությունները կշարունակվեն սեպտեմբերի 24-ին Այսօր, 16:31 Աշոտ Պետրոսյանի վիճակը լավ է. նա կկարողանա քայլել Այսօր, 16:04 Երախտագիտության կրթաթոշակ ստացած 10 ուսանողներ իրենց ուսումը կսկսեն United World Colleges ցանցի դպրոցներում Այսօր, 15:49 «Երևանի ՋԷԿ»-ի վաճառքի հարցը երբևէ չի քննարկվել. պարզաբանում Է նախարարությունը Այսօր, 15:43 Սիրիայում զոհվել է Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի ջոկատներից մեկի նախկին հրամանատարը Այսօր, 15:31 Ամերիկյան ինքնաթիռն Իռլանդիայում հարկադրված վայրէջք է կատարել Այսօր, 15:22 Սրտի վիրահատությունների մատչելիության ապահովման կոչին այսօր միացել է նաև «Աստղիկ» բժշկական կենտրոնը Այսօր, 15:17 ԱՄՆ-ում 3 մլն դոլար են խոստացել տաջիկ գնդապետի մասին տեղեկության դիմաց Այսօր, 15:15 Երևանում ինձ վերաբերվում էին ինչպես հյուրի. Սերգեյ Միրոնով Այսօր, 15:15 ՄԱԿ-ը Դարայայի բնակիչների տարհանումը միջազգային մարդասիրական իրավունքի խախտում է համարում Այսօր, 15:09 Օգոստոսի 19-25-ը Երևանում ծնվել է 512 երեխա Այսօր, 15:04 Պաշտպանության նախարարությունը պատրաստ է մասնակցել ապրիլյան գործողությունների թեմայով խորհրդարանական լսումների Այսօր, 14:55 Գալուստ Սահակյանը ճապոնացի գործընկերների հետ խոսել է ղարաբաղյան կարգավորման հարցի մասին Այսօր, 14:52 Տոնական տրամադրություն և նվեր՝ «Կոկա-Կոլա Հելլենիկ Արմենիա» ընկերությունից Այսօր, 14:48 Արդյունավետ ներդրումները կնպաստեն շրջակա միջավայրի պահպանմանը. ԱԿԲԱ-ԿՐԵԴԻՏ ԱԳՐԻԿՈԼ Այսօր, 14:39 Լուսաղբյուրում երեխայի դին հայտնաբերվել է երկաթյա ամրանից կախված Այսօր, 14:36 Հյուսիսային Կորեայում կրթության փոխնախարարին մահապատժի են ենթարկել Այսօր, 14:29 Նիկոլ Փաշինյանն աշխատանքային ճաշ է ունեցել Պյոտր Սվիտալսկու հետ Այսօր, 14:25 Ճապոնիան առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Արևելյան Ասիայի երկրների հետ Հայաստանի հարաբերություններում. Սերժ Սարգսյան Այսօր, 14:18 Փաստաբան Վրեժ Խաչիկյանը տեղեկություն չունի, թե որտեղ է ՌԴ քաղաքացի Սերգեյ Միրոնովը Այսօր, 13:59 ԱՄՆ-ում կինն ինքնահրկիզման փորձ է արել ներկայացուցիչների պալատի անդամի գրասենյակում Այսօր, 13:49 Հալեպում սպանվել է ԻՊ-ի խոսնակը Այսօր, 13:42 Հայաստանում ոչ ոք չի մտածում հողեր զիջելու մասին, բացի նրանցից, ովքեր խոսում են այդ մասին. Շիրակ Թորոսյան Այսօր, 13:33 Երևանում դատարանի կողմից ազատ արձակված ՌԴ քաղաքացի Միրոնովը վերադարձել է Մոսկվա Այսօր, 13:18 Նավթի համաշխարհային գներն աճում են Այսօր, 13:13 Մայնի Ֆրանկֆուրտի օդանավակայանում տարհանում է իրականացվում Այսօր, 13:08 «Խոսրովի անտառ» արգելոցում բռնկված խոշոր հրդեհը մարվել է, մեղավորը՝ հայտնաբերվել Այսօր, 13:04 ՎիվաՍել-ՄՏՍ- ը և Հայաստանի «Ֆուլեր Տնաշինական Կենտրոնը» տուն են կառուցել Գորիսում Այսօր, 13:01 Սարի թաղում ենթադրաբար տուժել են 99 քաղաքացիներ, որոնցից 23-ը՝ լրագրողներ. ՀՔԾ-ն մանրամասներ է հայտնում Այսօր, 13:00 Լյուդմիլա Սարգսյանի ՎՍԴՀԿ-ն միանում է ԲՀԿ-ին Այսօր, 12:48 Անկանոն կրակոցներին չենք պատասխանում, բայց պատրաստ ենք դիմագրավել փոթորկին. Սեյրան Օհանյան Այսօր, 12:41 ՀՀ ՊՆ ներկայացուցիչը կմեկնի Մոսկվա Այսօր, 12:39 Սերգեյ Սիմոնյանը՝ աշխարհի երիտասարդական առաջնության բրոնզե մեդալակիր Այսօր, 12:31 Իտալիայում երկրաշարժի զոհերի թիվը հասել է 293-ի Այսօր, 12:28 Ադրբեջանի նկրտումները Արցախի նկատմամբ բացահայտ ագրեսորի ձեռագիր է. Հերմինե Նաղդալյան Այսօր, 12:13 Նորք-Մարաշը ճանաչվել է Երևանի լավագույն մարզական վարչական շրջան Այսօր, 12:12 «Վալենսիայի» երկրպագուներն այրում են Ալկասերի անունով մարզաշապիկները Այսօր, 12:01 Շտայնմայերը հանդես է եկել G8-ի կազմ Ռուսաստանի վերադարձի օգտին Այսօր, 11:56 Իշխանությունները Անդրիաս Ղուկասյանին մահվան դուռն են տանում. Ֆելիքս Հայրապետյան Այսօր, 11:50 Էստոնիայում նույնիսկ քվեարկության երրորդ փուլից հետո նախագահ դեռ չի ընտրվել Այսօր, 11:44 Բացվել է «Սասնա ծռեր» բարեգործական հիմնադրամը Այսօր, 11:42 Անհայտ անձն Արիզոնայում հրաձգություն է իրականացրել Այսօր, 11:38 Վրաստանի կառավարության ղեկավարն Ադրբեջանում կքննարկի տարածաշրջանային հակամարտությունները Այսօր, 11:33 ՌԴ քաղաքացի Սերգեյ Միրոնովը Հայաստանից մեկնել է հայրենիք Այսօր, 11:15 Ավագ դպրոցների կայացման ճանապարհը գերազանցության կենտրոններ դառնալն է. ԿԳ նախարար Այսօր, 11:13 Օդի ջերմաստիճանը 5-7 աստիճանով կնվազի Այսօր, 11:06 Ճանապարհային ոստիկանությունը տեղեկացնում է՝ 40կմ/ժամ՝ 60կմ/ժ-ի փոխարեն Այսօր, 11:03 Ադրբեջանը հերթական ապատեղեկատվությունն է տարածել. ՀՀ ՊՆ-ն հերքում է Այսօր, 10:52 Օբաման ԱՄՆ-ում մեկ տարով երկարացրել է արտակարգ դրության ռեժիմը Այսօր, 10:40 Հայաստանում դատապարտված 8 իրանցի կփոխանցվի Իրանի իշխանություններին Այսօր, 10:38 Մարմնամարզիկ Հուրի Գեբեշյանի նոր հնարքը պաշտոնապես անվանվել է իր անունով Այսօր, 10:32 Ֆրանսիայում Coca-Cola-ի գործարանում հայտնաբերվել է 50 մլն եվրոյի կոկային Այսօր, 10:29 Սան-Պաուլոյում Ռոուսսեֆի իմփիչմենթի դեմ հանդես եկող ցուցարարների շրջանում ռումբ է պայթել Այսօր, 10:26 ՀՀ քննչական կոմիտեն բացահայտել է քաղաքացիներից խարդախությամբ գույք հափշտակելու մեխանիզմը Այսօր, 10:13 ՀԱԿ-ը ԸՕ-ի շուրջ նոր համաձայնագիր ստորագրելու 5 պայման է ներկայացրել Այսօր, 10:08 Ոստիկանությունը ձերբակալել է ամերիկացի երգիչ Քրիս Բրաունին Այսօր, 10:00 Ճապոնիայում «Լայորնոկ» թայֆունի հետևանքով զոհերի թիվը հասել է 11-ի Այսօր, 09:58 Հայաստանի ազգային հավաքականն առաջին մարզումն է անցկացրել Չեխիայում. Լուսանկարներ Այսօր, 09:55 Խոսրովի արգելոցում մոտ 16 հա բուսածածկույթ է այրվել. հրդեհաշիջմանը 70 մարդ է մասնակցել Այսօր, 09:48 «4+4+4 ֆորմատի շրջանակներում կլինեն համաձայնեցված հայտարարություններ. «Իրավունք» Այսօր, 09:46 Նոր Ընտրական օրենսգրքով ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակացույցը միատեսակ չէ սահմանված. «Հրապարակ» Այսօր, 09:44 Երեվանում նոր աղբավայր կկառուցվի. «Ժողովուրդ» Այսօր, 09:35 Իրանի հետ հարաբերություններում Հայաստանն ավելի լավ դիրքերում է, քան Ադրբեջանը. «Առավոտ» Այսօր, 09:30 ԼՂՀ նախագահը իր 56-ամյակը նշել է ռեստորանում. «Հրապարակ» Այսօր, 09:28 Անկախության 25-ամյակի կապակցությամբ, հնարավոր է, համաներում հայտարարվի. «Ժողովուրդ» Այսօր, 09:26 Վարդան Ղուկասյանն աշխատելու է «Հայկական վերածնունդի» օգտին. ՀԺ Այսօր, 09:23 Ադրբեջանը հրադադարի պահպանման ռեժիմը խախտել է շուրջ 30 անգամ Այսօր, 09:22 Հունան Պողոսյանի որդին երթևեկում է 110 հազար դոլար արժողությամբ Mercedes GL 500 մեքենայով. «Հրապարակ» 30/0821:40 Ջոկովիչը դուս է եկել US Open-ի երկրորդ շրջան 30/0821:38 Մարադոնան ձերբակալվել է՝ կեղծ փաստաթղթեր օգտագործելու կասկածանքով 30/0820:17 «Բարսելոնան» 30 մլն եվրոյով գնել է Ալկասերին 30/0820:00 ՄԱԿ. Ֆրանսիայում բուրկինի կրելու արգելքը պետք է չեղարկվի 30/0819:50 Վենեսուելայից արտաքսում են Al Jazeera-ի նկարահանող խմբին 30/0819:41 Կասիլյասին ասել եմ, որ իրեն հավաքական չեմ հրավիրելու, սակայն դռները չեմ փակում նրա առաջ. Լոպետեգի 30/0819:27 Հնդկաստանում ջրհեղեղը գերազանցել է բոլոր ռեկորդները 30/0819:15 Apple-ը կվիճարկի 13 մլրդ եվրո տուգանքի վերաբերյալ Եվրահանձնաժողովի որոշումը 30/0819:07 Ռունին մնում է Անգլիայի հավաքականի ավագը 30/0818:52 Չինաստանում կալանավորվել են թմրանյութերի վաճառքով զբաղվող խմբավորման 30 անդամ 30/0818:43 ՄԱԿ. Եմենում հակամարտության զոհերի թիվը գերազանցել է 10 հազարը 30/0818:42 Արցախի զորամասերից մեկում տեղի է ունեցել ծառայողական խորհրդակցություն 30/0818:33 Հրանտ Թոխատյանը նոր՝ «Հարսանիք» կինոկատակերգության մասին 30/0818:12 Դատարանը մերժեց Արարատ Խանդոյանին գրավի դիմաց ազատ արձակել 30/0817:54 Ֆրանսիայի էկոնոմիկայի նախարարը լքել է պաշտոնը 30/0817:30 Հելսինկյան ասոցիացիան նոր նախագահ ունի 30/0817:29 Apple-ից ռեկորդային 13 մլրդ եվրո են բռնագանձել հօգուտ Իռլանդիայի իշխանությունների 30/0817:27 Նախագահին հավատարմագրերն է հանձնել Հայաստանում Վրաստանի նորանշանակ դեսպանը 30/0817:25 ԵՄ-ն ՀՀ իշխանություններին կոչ է անում հուլիսյան իրադարձությունների բոլոր դեպքերի առնչությամբ անցկացնել արժանահավատ հետաքննություն 30/0817:20 Ուզբեկստանում չեղարկել են Անկախության օրվան նվիրված հանդիսությունները 30/0817:14 Ոստիկանության 3 աշխատակից գիշերային ակումբում խմբակային խուլիգանության դեպք են թաքցրել. նրանց մեղադրանք է առաջադրվել 30/0817:06 Վարչապետը կարևորել է Հարկային օրենսգրքի նախագծի շուրջ ինտենսիվ քննարկումները