ARM   RUS

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.12, 09:40

Գոհար Ստեփանյան


Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |




Լրահոս

16:30 • 13/02, Մեկ օրով պլանային ջրանջատում` Քանաքեռ-Զեյթունում

16:16 • 13/02, Ա. Աղաբեկյան. Մեր անելիքն Արցախյան շարժման հիմնական կարգխոսները գործի վերածելն է

16:06 • 13/02, Կլինի արդյոք Լենինի արձանի տեղում Հերմինե Ստեփանյանի բնորդությամբ հուշարձան. մեկնաբանում է հաղորդավարուհին

15:51 • 13/02, Եվս մեկ բանկ կվճարի երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը

15:39 • 13/02, Գալուստ Սահակյանն այցելել է ԼՂՀ պաշտպանական բանակի տանկային զորամաս

15:25 • 13/02, Նալբանդյանն ու Նուլանդը քննարկեել են ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացը

15:07 • 13/02, Անչափահաս աղջկան փորձել են կողոպտել դպրոցում

14:50 • 13/02, Իրանը Վրաստանին գազ կմատակարարի «Գազպրոմի» և Հայաստանի օգնությամբ

14:32 • 13/02, Վաղը Մեծ Պահքի՝ Արտաքսման կիրակի

14:19 • 13/02, Տուբերկուլոզի դեմ պայքարի ազգային կենտրոնը վերանորոգվել է

14:03 • 13/02, 7 օր առաջնագծում. Հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակվել է ավելի քան 9000 կրակոց

13:48 • 13/02, Յ. Ստոլթենբերգ. ՆԱՏՕ-ն չի ցանկանում առճակատում ՌԴ հետ

13:34 • 13/02, Բակո Սահակյանն ընդունել է ՀՅԴ Բյուրոյի ներկայացուցիչ Հրանտ Մարգարյանին

13:20 • 13/02, Ջոն Քերրի. Վաշինգտոնը կարող է ցամաքային զորքեր մտցնել Սիրիա

12:57 • 13/02, «Դաշնակցության բերած, Դաշնակցության տարած». Աշոտյանը հոգեբանորեն պատրաստ է հեռանալ

12:39 • 13/02, ԵՏՀ Խորհուրդը հաստատել է ԵԱՏՄ գազի միասնական շուկայի ձևավորման Հայեցակարգը

12:21 • 13/02, Գալուստ Սահակյանը շնորհավորել է Վազգեն Մանուկյանին՝ ծննդյան 70-ամյակի առթիվ

12:04 • 13/02, Հնչել են Էդվարդ Միրզոյանի կամերային ստեղծագործությունները

11:48 • 13/02, Ա. Լուկաշևիչ. Մտահոգված ենք կարգավորման գործընթացում առաջընթացի բացակայության կապակցությամբ

11:30 • 13/02, Խանութում ամբողջությամբ այրվել են պատին ամրացված տաղավարները՝ մթերքով

11:13 • 13/02, Այսօր տոնում ենք Տյառնընդառաջը

11:00 • 13/02, Դոխոլյան. Հիմնադրվել է «Հայկական վերածնունդ միավորում» կուսակցությունը

10:50 • 13/02, Հայ-վրացական բարիդրացիական հարաբերություններն առավել կընդլայնվեն ու կխորանան

10:38 • 13/02, ՀՀ տարածքում ավտոճանապարհները հիմնականում անցանելի են

10:27 • 13/02, Պատմական իրադարձություն. Կուբայում հանդիպել են Ռուսիո Պատրիարքն ու Հռոմի Պապը

10:15 • 13/02, Ես և Կարենը չէինք հասկանում, թե ինչ է կատարվում, «շոկի» մեջ էինք. Ժակլին Սարխոշյան (Լուսանկարներ)

10:02 • 13/02, Հակառակորդի նախահարձակ ակտիվությունը ճնշվել է

09:52 • 13/02, Ծննդականի մանհվան գործով Շուշանիկ Բախշյանից բացի, հնարավոր է, այլ անձանց ևս մեղադրանք առաջադրվի

09:46 • 13/02, Արաբկիրի թաղապետը հրաժեշտ կտա պաշտոնին

09:39 • 13/02, Լևոն Տեր-Պետրոսյանն այսօր վերադառնում է

09:32 • 13/02, Փոխնակ մա՞յր, թե՞ բիզնես. «Առավոտ»

09:27 • 13/02, Աշոտյանի որոշ օգնականներ, խորհրդականներ արդեն ազատման դիմումներ են գրել

09:20 • 13/02, Գագիկ Բեգլարյանը մտադիր է կրկին դառնալ Երևանի քաղաքապետ

20:29 • 12/02, Նախագահ. Այս պահին Թուրքիայի հետ հարաբերություններում առաջընթացի որևէ հնարավորություն չեմ տեսնում

20:20 • 12/02, Նախագահ. Պետք է հիասթափեցնեմ հեղափոխության կողմնակիցներին. Մենք չենք շտապելու

20:14 • 12/02, Նախագահ. Ու՞մ է պետք պաշտոնյան, ով ամբողջ օրը զբաղված է այս կամ այն կայքից ու թերթից իրեն ապահովագրելով

20:04 • 12/02, Սերժ Սարգսյան. Պարտավոր ենք ստեղծել հասարակություն, որտեղ չեն լինի արտոնյալներ

19:57 • 12/02, Զինվորի կողմից զորամասը լքելու դեպքի վերաբերյալ քննություն է տարվում

19:50 • 12/02, Նախագահը պարզ և բաց խոսեց. Հրանուշ Հակոբյան

19:44 • 12/02, Դաշնակցության հետ ունենք նախնական պայմանավորվածությունը, որը դեռ ուժի մեջ է. Շարմազանով

19:38 • 12/02, Նախագահ. «Վերևում» պատասխանատվությունից խուսափող և քննադատությունից վախեցող չկա

19:29 • 12/02, Իշխանության ներսում պետք է լինեն մարդիկ, ովքեր եկել են այստեղ արդյունավետ աշխատելու. Շարմազանով

19:22 • 12/02, Կոալիցիոն հուշագրի մասին խոսք չի գնացել. Շարմազանով

19:14 • 12/02, Լսել ենք միայն Նախագահի խոսքը. Դավիթ Հարությունյան

19:09 • 12/02, Փետրվարի 14-ին երաժշտասերներին յուրահատուկ անակնկալ է սպասվում

18:57 • 12/02, Գյումրիում ևս մեկ անօթևան ընտանիքի բնակարան նվիրաբերվեց

18:44 • 12/02, Նոր Հայաստանի ներկայացուցիչներն հանդիպել են ՌԴ փոխդեսպանի հետ

18:31 • 12/02, Վարչապետն ընդունել է Չեխիայի առևտրի և արդյունաբերության նախարարին

18:18 • 12/02, Քաղաքական ողջ դաշտը՝ նախագահականում

18:09 • 12/02, ՀՅԴ-ն Հովիկ Աբրահամյանի հետ աշխատելու հարուստ փորձ ունի

17:58 • 12/02, Սերժ Սարգսյան. Ի թիվս այլ բարեփոխումների, արմատապես փոխվելու է մեր պետության կառավարման ձևը

17:45 • 12/02, Հետախոզվում է սպանության մեջ մեղադրվողը (Տեսանյութ)

17:32 • 12/02, Նախագահի ստորագրած համաձայնագրերը լավ հիմք են առաջխաղացման համար. Նալբանդյան

17:23 • 12/02, Անցած մեկ օրվա ընթացքում արձանագրվել է մարմնական վնասվածք հասցնելու 12 դեպք

17:11 • 12/02, Բրիտանական ֆիլմերի 14-րդ փառատոնը կմեկնարկի «Լավագույնը Բրիտանիայից» խորագրի ներքո

16:59 • 12/02, Հայաստանը պատրաստվում է մինչև 2027թ. կառուցել նոր միջուկային էներգաբլոկ

16:50 • 12/02, Ռազմական դոկտրին. Իսրայելական փորձի իրողություններ

16:39 • 12/02, Գեորգի Կուտոյանը՝ Ազգային անվտանգության ծառայության տնօրեն

16:30 • 12/02, Գորիկ Հակոբյանն ազատվեց պաշտոնից

16:22 • 12/02, Արթուր Աղաբեկյան. Պաշտոնը չէ, որ ինձ պահում է Արցախում

16:11 • 12/02, «Աղչի, հերիք մեղադրես». Թեժացումներ ԱԺ պետաիրավականի նիստում

16:03 • 12/02, Սիրիայի քրդերի աստեղային ժամն է

15:53 • 12/02, ՖԻԴԵ-ի աշխարհի չեմպիոնության հավակնորդների մրցաշարի առաջին տուրում Արոնյանը կմրցի Գիրիի հետ

15:45 • 12/02, Ստեփանծմինդա - Լարս ավտոճանապարհը բաց է

15:33 • 12/02, Բիզնես-դասընթացների շարք՝ ՓՄՁ ղեկավարների համար

15:29 • 12/02, Երբ լսում եմ, թե ինչպես է հնչում իմ ազգանունը հայերեն, հասկանում եմ՝ ինչու եմ երաժշտությամբ զբաղվում. Վահան Ավետիսյան

15:22 • 12/02, 102-րդ ռազմաբազան տարածաշրջանում կայունության ապահովման համար է. Բորդյուժա

15:14 • 12/02, ԵԱՀԿ-ում ՀՀ դեսպան. ԼՂ ժողովրդի հանդեպ Ադրբեջանի ինքնիշխանության վերաբերյալ հավակնություններն անհիմն են

15:12 • 12/02, Լավրով. Հալեպի շրջանում գործող զինյալները աջակցություն են ստանում Թուրքիայից

15:01 • 12/02, ՀՀԿ պատգամավոր. Եթե Թուրքիան այսպես շարունակի, իր համար լավ չի լինի

14:50 • 12/02, Արմեն Ջիգարխանյանը սրտի հետ կապված խնդիր չունի

14:42 • 12/02, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորման հարցը եղել և մնում է ՀՀ Խորհրդարանի կենտրոնում

14:33 • 12/02, ՎիվաՍել-ՄՏՍ. «Խոսում է քաղաքը» սակագնային պլանի շրջանակում տրամադրվող ինտերնետի ծավալը մեծացել է

14:23 • 12/02, Պետք է կարողանալ ճիշտ համադրել Հայաստան-Իրան հարաբերությունները

14:10 • 12/02, Դավութօղլուն չի բացառել ՆԱՏՕ-ի և Ռուսաստանի բախումը

13:59 • 12/02, Բորդյուժա. Արցախյան հիմնահարցի շուրջ ՀԱՊԿ դիրքորոշումը որևէ փոփոխության չի ենթարկվել

13:47 • 12/02, Հայաստանն ու Ադրբեջանը հավատարիմ կմնան բանակցային կարգավորման շուրջ Մինսկի խմբի ձևաչափին. Ուորլիք

13:36 • 12/02, Պատգամավոր. Քննարկումներ են ընթանում պորտֆելների տեղաբաշխման շուրջ

13:27 • 12/02, Գավառում շմոլ գազից 6 մարդ է թունավորվել

13:19 • 12/02, Ի՞նչ նպատակով է Իվետա Մուկուչյանը մեկնել Նյու Յորք

13:10 • 12/02, Ստոիչկով. Նեյմարը ևս մեկ հուդա չի դառնա

13:00 • 12/02, Ս. Օհանյանն Արցախում ծանոթացել հակամարտ զորքերի շփման գոտում տիրող իրավիճակին

12:50 • 12/02, Արծվիկ Մինասյան. Հենց այդպես էլ գրի` ԱՊՈՒՇՈՒԹՅՈՒՆ

12:39 • 12/02, Փոստանջյանի դիպլոմը չի համապատասխանում ՄԻՊ դառնալու չափանիշներին

12:28 • 12/02, Վահան Բաբայան. ԲՀԿ-ում ֆորսմաժորային իրավիճակ չկա

12:17 • 12/02, Կայացել է ՀՖՖ կարգապահական կոմիտեի նիստը. «Ուլիսը» տուգանվել է 1 100 000 դրամով

12:06 • 12/02, ՊԲ. Հայկական կողմի 5-7 զոհի մասին Ադրբեջանի ՊՆ հաղորդագրությունը քարոզչական հնարք է

11:55 • 12/02, Փոստանջյանը կդառնա ՄԻՊ, որ պաշտպանի նաև Տիգրան Ուրիխանյանի իրավունքները

11:42 • 12/02, Սոթք գյուղի մոտ 25 ուղևորով 6 մարդատար մեքենա է արգելափակվել

11:32 • 12/02, Պայքար՝ Զարուհու համար. Մարուքյանը չի ստանձնում «Ժառանգության» գերեզմանափորի դերը

11:20 • 12/02, Արցախում հակառակորդի կրակոցից հովիվ է մահացել

11:12 • 12/02, Արագածոտնում դեմ են Դաշնակցական մարզպետին

11:00 • 12/02, Մեկ շաբաթվա ընթացքում Սիրիայում հրադադար կհաստատվի

10:48 • 12/02, Երկու սերբ ֆուտբոլիստ փորձաշրջան կանցնի «Շիրակում»

10:39 • 12/02, Առաջիկա օրերին օդի ջերմաստիճանը կբարձրանա 8-10 աստիճանով

10:29 • 12/02, ՊԲ. Հակառակորդն ակտիվացել է, ՊԲ-ն ձեռնարկել է պատժիչ միջոցառումներ

10:21 • 12/02, Նախագահը շնորհավորել է ՀՀ ժողովրդական արտիստ Վիլեն Գալստյանին՝ հոբելյանի առթիվ

10:15 • 12/02, ՀՅԴ-ին նաև փոխնախարարների պաշտոններ կտան

10:10 • 12/02, Լևոն Մկրտչյանը՝ ԿԳ նախարար դառնալու մասին

10:03 • 12/02, Տեր-Պետրոսյանը, հնարավոր է, վաճառի ծիծեռնակաբերդի խճուղու հարևանությամբ գտնվող իր առանձնատունը