ARM   RUS

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.12, 09:40

Գոհար Ստեփանյան


Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |




Լրահոս

20:30 • 28/08, Ցեղասպանության թեմայով «Շարմ» ընկերության նոր ֆիլմն էկրաններին կլինի 2016 թվականին. Լուսանկարներ

20:24 • 28/08, Նոյեմբերի 1-ին Ադրբեջանում խորհրդարանական ընտրություններ կանցկացվեն

20:12 • 28/08, Sinquefield cup սուպերմրցաշար. Արոնյանը ոչ-ոքի խաղաց

20:06 • 28/08, Սերժ Սարգսյանը հանդիպել է «Սահմանադրական իրավունք միություն» կուսակցության ներկայացուցիչների հետ

19:56 • 28/08, Ամառային ճամբարներ՝ հենաշարժողական խնդիրներ ունեցող փոքրիկների համար

19:40 • 28/08, Արտաշես Գեղամյան. Շատ գործնական ու մանրակարկիտ քննարկել ենք նոր փաստաթուղթը

19:24 • 28/08, Սերժ Սարգսյանը հանդիպում է ունեցել «Ազգային միաբանություն» կուսակցության ներկայացուցիչների հետ

19:12 • 28/08, ՊՆ-ում ամփոփվել է 4-րդ բանակային զորամիավորման գործունեությունը

19:00 • 28/08, Լևոն Ջուլֆալակյանը հրապարակել է առաջիկա Աշխարհի առաջնությունում Հայաստանի հավաքականի կազմը

18:45 • 28/08, Մեկնարկում են Իրան-Հայաստան էլեկտրահաղորդման երրորդ գծի շինաշխատանքները

18:36 • 28/08, Նախագահ Սերժ Սարգսյանն ընդունել է Եգիպտոսի արտակարգ և լիազոր դեսպանին

18:35 • 28/08, Հունաստանում նոր խորհրդարանական ընտրություններ կանցկացվեն

18:23 • 28/08, ՔԿՀ-ներում դեզինֆեկցիոն աշխատանքները շարունակվում են

18:10 • 28/08, Արմեն Աշոտյան. Մասնագիտական կրթության ոլորտն ունի բոլոր խնդիրները լուծելու ներուժ

17:51 • 28/08, Ջանլուկա Մարչիանո. Արցախ այցելելով՝ մտավախություն չունեմ, որ կհայտնվեմ Ադրբեջանի սև ցուցակում

17:40 • 28/08, Գագիկ Բեգլարյանն աշխատանքային այցով եղել է Վայոց Ձորի և Սյունիքի մարզերում

17:25 • 28/08, Սերժ Սարգսյանը հանդիպեց Լյուդմիլա Սարգսյանի հետ

17:14 • 28/08, Beeline-ը հայտարարում է տարածքային վաճառքի մասնագետների հավաքագրում

17:00 • 28/08, Սահմանին կասեցվել է հնդկական ժամկետանց սննդի ներմուծումը

16:43 • 28/08, Պաշտոնական. Կևին Կամպլը տեղափոխվեց Լևերկուզենի «Բայեր»

16:31 • 28/08, «Արմավիր» բժշկական կենտրոնում հղի կնոջ մահվան գործը դատարանում է

16:19 • 28/08, Երևանում շարունակվում են մի շարք կրթօջախների վերանորոգման աշխատանքները

16:05 • 28/08, Ամուսինը կնոջը փորձել է սպանել՝ անհավատարմության մեջ կասկածելու պատճառով

15:51 • 28/08, Հայաստանի կառավարությունը բավականաչափ ուշադրություն է դարձնում ժողովրդագրական խնդիրներին

15:37 • 28/08, Պարույր Հայրիկյան. Ժամանակ վատնողներին ու դավադիրների հետ աշխատողներին սպասել չենք պատրաստվում

15:23 • 28/08, Սերժ Սարգսյանին իր հավատարմագրերն է հանձնել Բելառուսի նորանշանակ դեսպանը

15:10 • 28/08, Գյուղնախարարն այցելել է Արարատի մարզի կարկտահարված դաշտեր

14:57 • 28/08, ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ը լայնաշերտ ինտերնետ, IP-հեռախոսակապ և IP հեռուստատեսության ծառայություններ է մատուցում Դիլիջանում

14:42 • 28/08, «Ոչ թալանին» նախաձեռնությունը վերսկսում է իր պայքարը փողոցում

14:30 • 28/08, Պաղպաղակի տոն՝ Կենդանաբանական այգում. Երեխաների մուտքը կլինի անվճար

14:16 • 28/08, Դեմկուսն իր դիտողությունները կներկայացնի սահմանադրական բարեփոխումների հանձնաժողովին

14:01 • 28/08, ՀՀ գլխավոր դատախազը մասնակցել է ԱՊՀ երկրների դատախազների խորհրդի նիստին

13:44 • 28/08, Ռուբեն Սաֆրաստյան. Թուրքիան ամրապնդում է իր հարաբերություններն ԱՄՆ-ի հետ

13:29 • 28/08, «Ապացուցողական բժշկություն. տեսությունից պրակտիկա» 2-րդ միջազգային գիտաժողովը՝ Երևանում

13:15 • 28/08, Նոր Սահմանադրության նախագծի քննարկումն ԱԺ-ում կլինի սովորականից տարբերվող ընթացակարգով

13:03 • 28/08, Հայաստանում բնակչության ծերացման գործընթաց է ընթանում

12:53 • 28/08, Ֆուտզալ. ՈւԵՖԱ-ի գավաթում Հայաստանի չեմպիոնը մեկնարկեց պարտությամբ

12:39 • 28/08, Կարեն Ավագյան. Ֆեյքերի ժամանակն անցել է

12:25 • 28/08, Բակո Սահակյանը Հադրութում մասնակցել է ԵԿՄ ավանդական միջոցառմանը

12:12 • 28/08, Կարապետ Ռուբինյանը լքեց ՀՀՇ-ն

12:00 • 28/08, Մխիթարյանը նախօրեին գեղեցիկ գոլի ու երկու գոլային փոխանցման հեղինակ է դարձել

11:47 • 28/08, Արմեն Մարտիրոսյան. Ես որևէ մեկի վառ երևակայությունը չեմ պատրաստվում մեկնաբանել

11:36 • 28/08, Նախօրեին Շենգավիթում ինքնասպանություն գործած կինն ազգությամբ ռուս էր

11:27 • 28/08, Ավտովթար Տաշիր քաղաքում. Տուժածներից մեկը 5-ամյա երեխա է

11:16 • 28/08, Օդի ջերմաստիճանը կբարձրանա 2-4 աստիճանով. Սպասվում է կարճատև անձրև

11:09 • 28/08, ԲՀԿ խոսնակ. Մենք գիտենք, թե ովքեր են տերերը

11:04 • 28/08, «Ժառանգության» և «Ազատ դեմոկրատների» փոխհարաբերությունները լարված են. «Իրավունք»

10:56 • 28/08, Տունդարձի ճանապարհին անհետացած Նելլիին տեսնողներ չեն եղել. «Հրապարակ»

10:53 • 28/08, Պալաչը սնանկացել է. «Հայկական Ժամանակ»

10:48 • 28/08, Րաֆֆի Հովհաննիսյանը կուսակցության վարչության նիստին մասնակցել է Skype-ի միջոցով. «Ժամանակ»

10:40 • 28/08, Նախկին ոստիկանապետ Ներսես Նազարյանի ընտանիքը արտագաղթել է Հայաստանից. «Ժողովուրդ»

10:33 • 28/08, Հակառակորդը դիվերսիայի փորձ է արել. Հայկական կողմը կորուստներ չունի

10:27 • 28/08, ԲՀԿ-ին սպառնում է հերթական զանգվածային արտահոսքը. ՀԺ

10:17 • 28/08, ՌԴ-ում ոչնչացված հայկական թառափի սեփականատերը պնդում է՝ ապրանքն անհրաժեշտ փաստաթղթերն ունեցել է. «Ժողովուրդ»

10:08 • 28/08, ԱԱԾ-ն այս ամսվա ընթացքում մոտ 4 մլն դրամի ավիատոմս է գնել. «Հրապարակ»

10:01 • 28/08, Տոնուսից տուժած քաղաքացիների հարցը մնում է չլուծված. «Ժողովուրդ»

09:46 • 28/08, Վահրամ Բաղդասարյան. Լյուդմիլա Սարգսյանի բարձրացած հարցերը չեն կարող «իշխանության հաճախորդի» տպավորություն թողնել

09:30 • 28/08, Ես այդ մանդատը վաստակել եմ և որևէ մեկն ինձ չի կարող պարտադրել այն վայր դնել. Լյուդմիլա Սարգսյանը՝ ՀԱԿ-ին

21:26 • 27/08, «Նախագահի հետ հանդիպած քաղուժերի մեծ մասը դրական է գնահատել խորհրդարանական մոդելին անցնելու գաղափարը»

21:00 • 27/08, Արդարադատության նախարարի պաշտոնը դեռ թափուր է մնում

20:20 • 27/08, Օգոստոսի 29-30-ին երթևեկությունը Մյասնիկյան պողոտայով` Աճառյան փողոցի հատվածից փակ կլինի

20:08 • 27/08, Հայաստանի տնտեսությունը հարկադրված է հաղթահարել հերթական մարտահարվերները

19:55 • 27/08, «Փողը լռություն է սիրում, նավթը` կայունություն» կարգախոսը վերաիմաստավորվում է Ադրբեջանում

19:46 • 27/08, Նախագահ Սերժ Սարգսյանը հանդիպել է նաև «Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցության ներկայացուցիչների հետ

19:34 • 27/08, Առաջին անգամ պատմության մեջ Հունաստանի վարչապետ կին է նշանակվել

19:16 • 27/08, Խորհրդակցություն՝ ԵԱՏՄ անդամ երկրների մակրոտնտեսական քաղաքականության հարցերին նվիրված

19:00 • 27/08, Սաֆարյան. Վտանգը նախագահական նստավայր գնալ-չգնալը չէ, այլ քաղաքական ուժի անսկզբունքայնությունը

18:44 • 27/08, Սերժ Սարգսյանը հանդիպել է ՀՔԴՄ կուսակցության ներկայացուցիչների հետ

18:30 • 27/08, Է.Նալբանդյանն ընդունել է Հայաստանում UNICEF-ի պատվիրակության գրասենյակի նորանշանակ ղեկավարին

18:19 • 27/08, Հայտնի է Սերբիայի հավաքականի կազմը` Հայաստանի դեմ խաղին ընդառաջ

18:03 • 27/08, Սահմանադրական բարեփոխումները կքննարկվեն ԱԺ լսումներում

17:51 • 27/08, Էրեբունի վարչական շրջանում կդադարեցվի ջրամատակարարումը

17:38 • 27/08, Շենգավիթում 52-ամյա կինը ցած է նետվել շենքի տանիքից

17:25 • 27/08, «Հավես չկա» և «Թափթփված Թագուհին». Նոր մանկապատանեկան կատակերգական ֆիլմեր՝ հայկական կինոշուկայում

17:08 • 27/08, 1-ին դասարանցի ունեցող ընտանիքներին նպաստ կտրամադրվի

16:56 • 27/08, Այս տարվա ամռան երեք ամիսներին երեխաների մասնակցությամբ ճանապարհատրանսպորտային պատահարների թիվը նվազել է

16:44 • 27/08, Առողջապահության նախարարությունը ներողություն է խնդրում օձի խայթոցից մահացած կնոջ հարազատներից

16:32 • 27/08, Նախագահ Սերժ Սարգսյանը հանդիպել է Հայոց համազգային շարժում կուսակցության ներկայացուցիչների հետ

16:20 • 27/08, Հայկական ստորաբաժանումները մասնակցում են ՀԱՊԿ համատեղ զորավարժություններին

16:08 • 27/08, Ոստիկանությունը մեկամյսա ծառայություն կիրականացնի ինտենսիվ երթևեկություն ունեցող փողոցների կողքի դպրոցների մոտ

15:58 • 27/08, «ՀՅԴ-ն և ԲՀԿ-ն հիմնավոր հույսեր ունեն, որ կլրացնեն ՀՀԿ-ին՝ դառնալով կայուն մեծամասնություն

15:45 • 27/08, ՎիվաՍել-ՄՏՍ-ի և «Ֆուլեր Տնաշինական Կենտրոնի» աշխատակիցները մասնակցել են Հայրապետյանների կիսակառույց տան շինարարությանը

15:30 • 27/08, Լարիսա Ալավերդյան. Սահմանադրական փոփոխություններն այսօր առաջնային չէին

15:19 • 27/08, Սերժ Սարգսյան. Մեր բյուջեի կեսը ծախսում ենք պաշտպանության ու կրթության վրա

15:02 • 27/08, Մոսկվայի իր բնակարանում գտել են շոկոլադի մագնատի դին

14:48 • 27/08, «Ժառանգությունը» չի ընդունելու Նախագահ Սերժ Սարգսյանի հրավերը. Ա. Մարտիրոսյան

14:31 • 27/08, Արմեն Աշոտյան. Երեխաներն, ովքեր գիտելիքով են բացում իրենց կյանքի ճանապարհը՝ իրական պարծանք են

14:15 • 27/08, Տխուր ֆիլմերի ժամանակ լացելը օգնում է բարձրացնել տրամադրությունը

14:00 • 27/08, Էրդողանը քիչ կշիռ չունի Թուրքիայում․ Թուրքագետ

13:46 • 27/08, Եվրոպա լիգա. Օրվա հանդիպումները

13:37 • 27/08, «Կենտրոն մաքրության» տնօրենը մեղադրվում է ավելի քան 250 մլն դրամ յուրացնելու մեջ

13:35 • 27/08, Սպանություն Պտղնիում. 34-ամյա երիտասարդի սպանության մեջ կասկածում են համագյուղացուն

13:21 • 27/08, Տարեց կնոջ բռնաբարության և սպանության գործը դատարանում է

13:09 • 27/08, Խորենացի 55 շենքի բնակիչները ամեն օր աղոթում են. Քաղաքապետարանն անտարբեր է խնդրին

12:54 • 27/08, Դրամը վերածվել է տրանսպորտի տոմսի. Տնտեսագետ

12:42 • 27/08, «Գորշ գայլեր» կազմակերպությունը կասկածվում է Թայլանդում կազմակերպած ահաբեկչության մեջ

12:30 • 27/08, Բորուսիա Դորտմունդ - Օդդ. բուքմեյքերների կարծիքը

12:18 • 27/08, Օգոստոսի 30-ից ջերմաստիճանը կրկին կբարձրանա

12:08 • 27/08, «ԷՅՐ Արմենիայի» սեփականատիրոջ կին. Ինչ է՝ դա առա՞ջին դեպքն է

11:53 • 27/08, 5-ամյա երեխայի մահվան փաստով նշանակվել է փորձաքննություն