ARM   RUS   ENG

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

16.07.12, 09:40

Գոհար Ստեփանյան


Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |




Լրահոս

12:44 • ԱՅՍՕՐ, Նոր Արեշում կատարված սպանությունը բացահայտվել է

12:31 • ԱՅՍՕՐ, Արծրուն Պեպանյան. Երիտասարդները կարողացան վերականգնել մարդկանց հույսը

12:14 • ԱՅՍՕՐ, Պիրլո. «Նյու Յորք Սիթի» եմ տեղափոխվել հաղթելու համար

12:00 • ԱՅՍՕՐ, Լյուբով Կազարնովսկայայի անունը կհայտնվի ադրբեջանական սև ցուցակում

11:45 • ԱՅՍՕՐ, Հայաստան-Ֆրանսիա. Ի՞նչ սպասել վարչապետի այցից

11:34 • ԱՅՍՕՐ, ԱԺ ներկայացուցիչը խայտառակվեց ՍԴ-ում

11:23 • ԱՅՍՕՐ, Կանխվել է առանձնապես խաշոր չափերի թմրամիջոցի ներկրման դեպք

11:13 • ԱՅՍՕՐ, Ազատության հրապարակում բերանը կարած երիտասարդին տեղափոխեցին հիվանդանոց

11:00 • ԱՅՍՕՐ, ԼՂՀ Մարտունու ուղղությամբ ԵԱՀԿ-ն դիտարկում կանցկացնի

10:49 • ԱՅՍՕՐ, Հայաստանը բիոբանկի ստեղծման մասին է մտածում

10:36 • ԱՅՍՕՐ, ԼՂՀ ՊԲ-ում իրականացվում են մարտական պատրաստականության համալիր ստուգումներ

10:23 • ԱՅՍՕՐ, Նախագահը շնորհավորել է Լորենց Առուշանյանին՝ հոբելյանի կապակցությամբ

10:12 • ԱՅՍՕՐ, Պաշտոնական. Անդրեա Պիրլոն տեղափոխվում է «Նյու Յորք Սիթի»

10:05 • ԱՅՍՕՐ, Խոստովանել է, որ ինքն է կրակել Սուրիկ Խաչատրյանի մեքենայի ուղղությամբ

09:58 • ԱՅՍՕՐ, Այ ջանդակներ, էս ինչի՞ եք նստել, հելեք տժժացեք. Արգամ Աբրահամյանը՝ «խառոշիներին»

09:50 • ԱՅՍՕՐ, Արծվիկ Մինասյան. ՍԴ-ն պետք է չեղյալ համարի կենսաթոշակային համակարգի մասին օրենքը

09:42 • ԱՅՍՕՐ, Արթուր Բաղդասարյանն ընտրվել է «Սիստեմա ԱՖԿ»-ի խոշոր բանկերից մեկի՝ ՄՏՍ-ի տնօրենների խորհրդի անդամ

09:35 • ԱՅՍՕՐ, Իշխանական շրջանակներում քննարկվում են սահմանադրական հանրաքվեի անցկացման ժամկետները

09:28 • ԱՅՍՕՐ, Առգրավված աղբամանների նկատմամբ նշանակվել է դատաապրանքագիտական փորձաքննություն

09:21 • ԱՅՍՕՐ, 14 օր շարունակ փակված Բաղրամյան պողոտան էականորեն բարձրացրել է պայքարի նշաձողը

09:16 • ԱՅՍՕՐ, Աշխարհում պարենամթերքը էժանանում է, իսկ Հայաստանում՝ թանկանում

09:09 • ԱՅՍՕՐ, Համահայկական խաղերը «Հրազդան» մարզադաշտում տեղի չեն ունենա

20:56 • 06/07, Օդանավից ուշանալու, ծովի ու սարսափ պատմությունների մասին. Ինչպե՞ս և որտե՞ղ են հանգստանում հայտնիները

20:52 • 06/07, Ազատության հրապարակում քաղաքական հայտարարություններ են հնչում. Սանասարյանը հացադուլ սկսեց

20:32 • 06/07, Տնտեսության ոլորտում հայ-ֆրանսիական կապերը մեծ հեռանկարներ ունեն

20:27 • 06/07, Օսիպյանը չի եղել, որ ոստիկանությանը թերագնահատի. Մաքսիմ Սարգսյան

20:21 • 06/07, Ազատության հրապարակից թույլ չենք տալու երթ. Վ. Օսիպյան

20:16 • 06/07, Արդյոք Մեծ Բրիտանիան հաջողություներ կգրանցի՞ ԵՄ կազմից դուրս գալով

20:08 • 06/07, Հալեպի դեմ նոր «վճռորոշ գրոհ» է նախապատրաստվում

20:00 • 06/07, Իսլամիստները նոր պայքար են սկսել

19:53 • 06/07, «Անչափահասների մասով պրոբացիոն ծառայողների զեկույցները պահանջելը լինելու է պարտադիր»

19:43 • 06/07, Որոնվում է սպանության համար. Նոր մանրամասներ երևանյան կրակոցների գործով

19:39 • 06/07, Վարչապետին է ներկայացվել Դեբեդում SMART նորարարական կրթական կենտրոնի կառուցման ծրագիրը

19:29 • 06/07, Ավարտվեց Ֆրեսկո փառատոնը. Մրցանակներ հանձնվել են 5 անվանակարգերում

19:20 • 06/07, ԱԳՆ-ն Եգիպտոսում հանգստացող քաղաքացիներին խորհուրդ է տալիս մնալ հանգստի գոտում

19:11 • 06/07, Արցախի վարչապետը ներկայացրել է գյուղատնտեսության նորանշանակ նախարարին

19:00 • 06/07, Ոստիկանության կողմից հավաքի մասնակիցների նկատմամբ հատուկ միջոցներ չեն գործադրվել. Ոստիկանություն

18:50 • 06/07, Արմեն Աշոտյան. Ընդունելության առաջին փուլի արդյունքները հայտնի կլինեն մինչև հուլիսի 15-ը

18:37 • 06/07, Նալբանդյան. Հայաստանը երբեք հարցականի տակ չի դնի Հայոց ցեղասպանության փաստը, դրա միջազգային ճանաչման կարևորությունը

18:24 • 06/07, ՄԽ համանախագահները Վաշինգթոնում կքննարկեն ղարաբաղյան հակամարտությունը

18:13 • 06/07, ԱԱԾ-ն հրապարակել է Սուրիկ Խաչատրյանի դեմ մահափորձի եզրակացությունը

17:58 • 06/07, Երևանում և մարզերում վաղը կլինեն հոսանքազրկումներ

17:47 • 06/07, Այսուհետ Երևանից գնացքով կարելի է հասնել ուղիղ մինչև Բաթումի

17:33 • 06/07, Կորտում Շարապովայի տնքոցը նյարդայնացրել է Կաֆելնիկովին

17:20 • 06/07, Դի Մարիան կարող է բաց թողնել հաջորդ մրցաշրջանի մեկնարկը

17:12 • 06/07, «Ռեալի» նախկին դարպասապահ. Կասիլյասը դեռ չի սպառվել

17:01 • 06/07, Հովիկ Աբրահամյանը Մոսկվայում կհանդիպի Դմիտրի Մեդվեդևին

16:52 • 06/07, Սահմանադրության մեջ գեղեցիկ հատվածներ շատ կան, սակայն կան նաև խոչընդոտներ, որոնք պետք է վերացնել. Գևորգ Մանուկյան

16:38 • 06/07, «Բաղրամյանը մերնաաաաա՜». Ազատության հրապարակում հավաք է նախատեսված

16:29 • 06/07, Ամուսնու կրակոցից տուժած կնոջ վիճակում առկա է դրական դինամիկա

16:17 • 06/07, Ոստիկանություն բերման ենթարկված բոլոր անձինք ազատ են արձակվել

16:09 • 06/07, Փոխնախարար. Պրոբացիոն ծառայությամբ էականորեն փորձելու ենք փոխել վերաբերմունքը դատապարտված անձանց նկատմամբ

16:01 • 06/07, Վաղինակ Շուշանյանին ազատ արձակեցին

15:53 • 06/07, Հայրիկյան. Ոստիկաններն այսօր ավելի բարեկիրթ էին, քան՝ եվրապական դրոշներ ջարդող ցուցարարները

15:44 • 06/07, ԲՀԿ-ից իմ հեռանալու մասին լուրերը զավեշտի ժանրից են. Վ. Էնֆիաջյան

15:32 • 06/07, Կրակոցներ՝ Երևանում. Կա մեկ զոհ

15:25 • 06/07, Բաղրամյանից բերման ենթարկվածներից մեկը հետախուզման մեջ էր. Ոստիկանություն

15:17 • 06/07, Հոսանքի սակագնի շուրջ իրադարձությունները նույնիսկ ստվերեցին Բաքվի խաղերը․ Ադրբեջանագետ

15:09 • 06/07, Կաշառք ստանալու կասկածանքով Ճանապարհային ոստիկանության մի շարք աշխատակիցներ են ձերբակալվել. ԱԱԾ

15:00 • 06/07, Երգահան. Սթափվելու կոչերը բարիկադներից այն կողմ են պետք` սթափվե՛ք, ժողովուրդն էլ ուժ չունի

14:51 • 06/07, Լ. Շիրինյան. Եթե պայքարը քաղաքացիական սեկտորով գնա, արդյունավետություն չի ունենա

14:40 • 06/07, Քաղաքագետ. Խորհրդարանական մոդելի կիրառումն այս վիճակում կհանգեցնի լճացման

14:29 • 06/07, Հայաստանից արտահանվել Է 40 053 տոննա թարմ պտուղ-բանջարեղեն

14:22 • 06/07, Մանկական հաղորդումների խիստ պակաս ունենք. Տեսաբան

14:14 • 06/07, Beeline-ի աջակցությամբ կայացավ «Երաժշտություն հանուն փոփոխությունների» փառատոնը

14:07 • 06/07, Բաղրամյանից Ոստիկանության բաժիններ է տարվել 46 քաղաքացի

13:58 • 06/07, Ափիկյան. Ունենք ռազմաօդային ուժեր, որոնք կարող են ցանկացած տրված առաջադրանք կատարել

13:50 • 06/07, Օմբուդսմենի գնահատականը՝ հունիսի 23-ին Ոստիկանության գործողությունների վերաբերյալ

13:41 • 06/07, Հ. Պողոսյանը խոստացավ Ն. Զոհրաբյանին՝ բերման ենթարկվածների նկատմամբ ուժ չի կիրառվի

13:34 • 06/07, Բաղրամյան պողոտան բացվեց. Բերման ենթարկվածներն ազատ են արձակվելու

13:23 • 06/07, Տնտեսական համաժողովը կասկածներ ցրեց

13:10 • 06/07, Պատգամավորները Բաղրամյանում են

13:03 • 06/07, Վալերի Օսիպյան. Քույրեր, եղբայրներ, միասին բացենք պողոտան, հասարկությունը հաղթել է

12:51 • 06/07, Սահմանադրական բարեփոխումներով հերթական անգամ կբռնաբարվի ժողովրդավարությունը. Ավետիք Իշխանյան

12:40 • 06/07, Ոստիկանությունն ազատեց Բաղրամյանը աղբամանա-բարիկադներից

12:28 • 06/07, Կպահանջենք Սերժ Սարգսյանի հրաժարականը. Դավիթ Սանասարյան

12:19 • 06/07, Հունաստանը ոչ ասաց միջազգային վարկատուների պահանջներին

12:08 • 06/07, Փոխոստիկանապետը բանակցում է ցուցարարների հետ. Պողոտան պետք է բացվի, եթե պետք է` կօգնենք

11:56 • 06/07, Մաքսիմ Սարգսյան. Ոստիկանությունն այն կառույցն է, որ ունակ է ամեն ինչի

11:46 • 06/07, Հունաստանի ֆինանսների նախարարը հրաժարական է տվել

11:35 • 06/07, Ոստիկանությունն այսօր մտադիր է վերականգնել երթևեկությունը Բաղրամյան պողոտայում

11:23 • 06/07, «Ալյանս». Պատգամավորների հետ բանակցություններ չեն վարվում

11:12 • 06/07, Սուրիկ Խաչատրյանի գործով կալանավորվել է Արա Բուդաղյանը. «Որոշման հիմքում զրո է»

11:00 • 06/07, Հայտնի են Արցախում ավտովթարի հետևանքով մահացած սպաների անունները

10:50 • 06/07, Հ. Աբրահամյան. Արտասահմանում հայապահպանության համար առանձնահատուկ կարևոր է հայոց լեզվի ուսուցման հարցը

10:40 • 06/07, Թուրքիայում երկրաշարժ է գրանցվել

10:28 • 06/07, Սերժ Սարգսյանը ցավակցություն է հայտնել Գագիկ Հովհաննիսյանի մահվան կապակցությամբ

10:19 • 06/07, Առաջիկա երկու օրերին ջերմաստիճանը կնվազի 2-3աստիճանով

10:08 • 06/07, Հրդեհ՝ Ծիծեռնակաբերդի խճուղում

09:53 • 06/07, Վթարի հետևանքով Արցախում երկու սպա է մահացել. Եվս երկուսը հոսպիտալում են

22:33 • 05/07, Կյանքն ապացուցել է, որ սահմանադրական զարգացումներն օբյեկտիվ անհրաժեշտություն են

15:59 • 04/07, Արցախում մի շարք նախարարներ են փոխվել

15:51 • 04/07, ՀՀ քաղաքացիները ֆոլաթթվի պակաս չունեն. Մասնագետ

15:42 • 04/07, Նարեկ Պողոսյանը՝ սիրո, ընտանիքի, երիտասարդ հոր նոր կերպարի ու ստեղծագործության մասին

15:29 • 04/07, Զարիֆ. ԱՄՆ-ն համաձայնության և պատժամիջոցների միջև պետք է ընտրություն կատարի

15:15 • 04/07, Բակո Սահակյանն ընդունել է Տնջրե փառատոնի մասնակիցներին

15:03 • 04/07, ԼՂՀ սահմանին վիրավոր զինվոր ունենք

14:51 • 04/07, Լիբիայում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանքով 5 մարդ է զոհվել

14:38 • 04/07, Հայաստանին հունական դեֆոլտ չի սպառնում. Տնտեսագետ

14:16 • 04/07, Տղերք, թույլ չտաք, որ ինչ-որ մարդիկ ձեզ օգտագործեն. Աշոտ Ահարոնյան