Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

16/0709:40

Ընտելացված ձիու հայրենիքը` կռվախնձոր

Պայքար հանուն քաղաքակրթության: Ինչպես Հոմերոսի հայրենի քաղաքի շուրջ են վիճում, այնպես էլ ընտելացված ձիու խնդիրը վիճարկում են շատ երկրներ, քանի որ հարց է գնում արժանանալու քաղաքակրթության օրրաններից մեկը լինելու պատվին:

Վայրի ձիեր հանդիպում են շատ վայերերում` ռուսական տափաստաններից մինչև Արևմուտք: Այսօր էլ քիչ քանակությամբ, բայց հնարավոր է հանդիպել վայրի ձիերի երամակների: «Վայրի ձիու հայրենիքը դեռ ոչինչ չի ասում, վայրի ձիու հայրենիք լինելը զուտ աշխարհագրական երևույթ է: Իսկ ընտելացված ձին, և հատկապես ռազմի նպատակով դրանց օգտագործումը, բացարձակ այլ որակ է: Դա նշանակում է, որ Հայաստանը եղել է արդի քաղաքակրթություն ստեղծողներից մեկը. Հին աշխարհում ձին պատմության շարժիչ ուժն էր, և առաջինը, ով ընտելացրել է ձին, ունեցել է վիթխարի առավելություն: Նույնիսկ կարելի է համեմատել ատոմային զենքի հետ»,- ասաց Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը:

Համաշխարհային պատմության մեջ առաջին սանձված ձիերի մասին հիշատակությունները հանդիպում են շումերական աղբյուրներում, և այն վերաբերում է Հայկական լեռնաշխարհին ք. ա. 28-27-րդ դարերում վկայված Արատտա` հայկական առաջին պետության կյանքում: Աղբյուրներում ձիերը հիշատակվում են որպես փոխադրամիջոց, այսինքն մարդիկ սանձել և օգտագործել են առօրյա կյանքում:

Պեղածո ապացույցներ: Պատմամշակութային ժառանգության գիտամշակութային կենտրոնը, տնօրենի ղեկավարությամբ, պեղումներ է կատարել Ներքին Նավերում, որը գտնվում է Աշտարակ քաղաքից մոտ երկու կմ արևմուտք:

Գտնված դամբարանների պեղումները նոր լույս են սփռում հայկական լեռնաշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների և վաղ պետական կազմավորումների ձևավորման վրա: Հայտնաբերված և պեղված դամբարանները թվագրվում են 3-րդ հազարամյակի կեսով: Ըստ պրն Սիմոնյանի, պեղված դամբարանները պատկանում են արքա-առաջնորդների, և բազմաթիվ գտածոները վկայում են հանգուցյալների մեծատոհմիկ լինելու մասին:

Այս հնավայրեր գտածոները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Հայաստանը այդ ժամանակահատվածում աշխույժ առևտրական հարաբերությունների մեջ է եղել նույն շրջանի հարևան և հեռու երկրների հետ: Էգեյան աշխարհից, Շումերից, հարավ-ռուսական տափաստաններից, Իրանից և նույնիսկ հեռավոր Չինաստանից բերված իրեր կազմել են հանդերձյալ աշխարհ ուղևորվող մեծատոհմիկների ունեցվածքի մի մասը: Հայտնաբերված արքա-առաջնորդների դամբարաններում հայտնաբերվել են նաև ձիերի զոհաբերություններ: Ըստ ծեսի, ձիերը հատուկ կտրտում են թաղելու համար, ձիու գլուխը պետք էառանձնացվեր մարմինից և ողջակիզվեր: Առանձին հատվածներ որոշակի տեսքով պետք է դրվեին դամբարան՝ համաձայն արիական պատկերացումների:

Ձիու խորհրդանիշը: Ձին արագության և գեղեցկության խորհրդանիշն է: Ձիու խորհուրդը ընդգրկում է լույսից մութ, երկնքից երկիր կյանքից մահ ձգվող տիրույթները: Այն Բուդդայի, հինդուական Կալկայի, ճապոնական Բատո Կանոնի և Մուհամեդ մարգարեի խորհրդանշանն է:

Ձին հնագույն տոտեմ է եղել հայերի համար: Հայաստանի շատ վայրերում էլ մինչև այժմ տան ճակատին ամրացնում են ձիու պայտ` որպես պահապան թալիսման: Որոշ հեթանոսական տոների ժամանակ սրբազան Եփրատ գետին հայերը ձի են զոհաբերել:

Ժայռապատկերներում և գեղանկարչության մեջ «լողացող» ձին կյանքի ուժի մարմնացումն է:

Ձիերը արիական պատկերացումներում: Ձիերի զոհաբերությունը արիական պատկերացումների համաձայն տիեզերքի վերաստեղծման գաղափար էր պարունակում: Առաջնորդի հետ մահանում էր նաև տիեզերքը, իսկ ձիերի զոհաբերությունը նոր շրջափուլի, նոր կյանքի հույս էր տալիս: Ձիերի զոհաբերությունները երաշխիք էր կոսմոսը վերաստեղծելու և քաոսին վանելու համար, իսկ առաջնորդ-արքայի մահը հավասարեցնում էին տիեզերքի մահվան: Մինչև նոր թագավորի թագադրումը պետք է կատարվեր ձիու զոհաբերությունը, որպեսզի թագավորի մահով չավարտվեր տիեզերքը ևս: Ձին հիմնական զոհաբերվող կենդանիներից մեկն էր: Ձիու զոհաբերությունը աշխարհաստեղծման խորհուրդ էր պարունակում:

«Ներքին Նավերի դամաբարաններում զույգ ձիերի զոհաբերություն է: Զրադաշտական ուսմունքի հիմնադիր Զորոաստրը շրջում էր երկու ձիերի ուղեկցությամբ: Երկու ձիերն անընդհատ հիշատակվում են Ռիգվեդայում` հնդիրանցիների հնագույն պատումում: Ինդրան, որ նրանց գերագույն աստվածությունն է, միշտ հիշատակվում է զույգ ձիերի հետ: Զույգ ձիերը մեծ խորհուրդ են ունեցել հնդեվրոպական մտածելակերպում: Ներքին Նավերից հայտնաբերված ձիերը երկուական են: Արքայական դամաբարաններից անցյալ տարի հայտնաբերված, այս տարի վերականգնված գունազարդ սափորի վրա պատկերված է ձիերի երամակ: Ձիերը բավականին հարդարված են, դրանք անկասկած ընտելացված ձիեր են: Ոչ միայն ընտելացված են, այլև ցեղական ձիեր են: Եթե ցեղական են, նշանակում է բուծված են: Սա այնպիսի մի գյուտ է, որի նմանը չկա ողջ առաջավորասիական հնագիտական իրողության մեջ, թերևս նաև ամբողջ աշխարհում»,- ասում է Հակոբ Սիմոնյանը:

Կտրուկ շրջափուլ: Ձիերի զոհաբերությունները, սափորի վրա երամակի պատկերումը հիմք են տալիս հստակորեն հավաստելու, որ Հայաստանը եղել է ձիաբուծության հայրենիքներից մեկը: Չնայած, որ ձիերը ռազմի նպատակով օգտագործման խնդիրը դեռևս հիմնավորման կարիք ունի և այլ թեմա է, սակայն այս գտածոները այլ պատկերացումներ են տալիս հին աշխարհի զարգացումների մասին:

Եթե այս հնավայրերում հայտաբերված են ընտելացված ձիեր, ուստի ձիու տարածումը պետք է լինի էլ ավելի վաղ, քան ներկայիս գտածոները: Գերմանացի Հանս Պիթեր և Մարգարետ Ուրեթմանները, ովքեր մասնակցել են հնագիտական պեղումներին և գտածոները ենթարկել հնէակենդանաբանական փորձերի, հենց նրանք էլ Բեռլինի գիտական համաժողովում հայտարարել են, որ ոսկորները ձիու են, և որ աշխարհի հնագույն ձին հենց Ներքին Նավերից է հայտնաբերվել: Ըստ Հակոբ Սիմոնյանի ոչ մի ուրիշ երկիր չունի այդքան վաղ փաստեր ընտելացված ձիու վերաբերյալ, և որևիցե մի տեղ չի հայտնաբերվել այդքան հին թվագրություն ունեցող ձիերի պատկերներ:

Ի՞նչ կլիներ և ի՞նչ կլինի: «Եթե եվրոպական ֆինանսները ժամանակին չհոսեին դեպի Եգիպտոս և Միջագետք, այսօր ոչ շումերական քաղաքակրթության, ոչ էլ եգիպտական մշակույթի մասին և ոչ էլ Բաբելոնի մասին տեղեկություններ չէինք ունենա: Ֆինանսական ներդրում, գիտական մտքի ներդրում, պետական միջամտություն: Այսօր Հունաստանը կամ Եգիպտոսը հսկայական գումարներ են ստանում միայն զբոսաշրջությունից: Հուշարձանների ասպարեզում կատարված ցանկացած ներդրում տասնապատիկը, հարյուրապատիկը կհատուցի: Մենք աշխարհի հետ հավասարը հավասարը խոսելու իրավունք ունենք միայն մեր պատմամշակութային ժառանգության միջոցով»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Պայքար քաղաքակրթության օրրանի համար: Աշխարհի հնագույն քաղաքակրթությունների նախահողը լինելու հնարավորույթունը Հայաստանն ունի առանց շինծու ու կեղծ ապացույցների` իրավամբ: Ինչքան էլ ճշմարիտ լինելը հզոր ուժ է, կարևոր է նաև այդ հզոր-ուժ-ճշմարտությունը հավուր պատշաճի աշխարհին ներկայացնելը:

 

Գոհար Ստեփանյան


Տեքստում սխալ կամ վրիպակ նկատելու դեպքում, ուղարկեք խմբագրին հաղորդագրություն` նշելով տվյալ սխալը, այնուհետև սեղմելով Ctrl-Enter:
Share |

Լրահոս

27/0520:47 Սեյրան Օհանյանը կարևորում է զինանձնակազմի թիկունքային և բժշկական ապահովման աշխատանքների բարելավման անհրաժեշտությունը 27/0520:40 Ես կենսաբանությունը շատ էի սիրում, բայց ուսուցչուհուն տանել չէի կարողանում. Լիկա Սալմանյան 27/0520:29 ԶԼՄ-ները հայտնել են, որ թուրքական ուղղաթիռները խախտել են Հունաստանի օդային տարածքը 27/0520:26 iPhone-ը կդառնա iCar-ի բանալի 27/0520:24 Թայլանդում կործանվել է 14 ուղևոր տեղափոխող փայտե նավակ 27/0520:12 Չինաստանը խիստ դժգոհ է Հարավչինական ծովի վերաբերյալ G7 երկրների հայտարարությունից 27/0520:05 «Իսլամական պետությունը» Սիրիայի ապստամբներից տարածք է գրավել 27/0520:00 Նախագահ. Հայաստանում մեծապես գնահատում են Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման և դատապարտման գործում ներդրված ջանքերը 27/0519:52 Օլեգ Եսայան. Առկա մարտահրավերներին դիմակայելու համար առանցքային նշանակություն ունի Առաջին Հանրապետության օրվա խորհրդի գիտակցումը 27/0519:49 Օպերատիվ իրավիճակը հանրապետությունում 27/0519:39 Ընտրական օրենսգրքի բարելավման հնարավորություններն են քննարկել հայ քաղաքական գործիչներն ու արտերկրի դիվանագետները 27/0519:33 ՃՈ հատուկ պահպանվող տարածք է տեղափոխվել 110 տրանսպորտային միջոց 27/0519:30 Հաջորդ օրը բոլորն իմ մասին էին խոսում. Ալեքսանդր Բաբասյանի դպրոցական հիշողություններն ու սիրո խոստովանությունները 27/0519:22 Յուրի Վարդանյանը Ջավախքում դռնփակ հանդիպումներ է ունել հայ և վրացի պաշտոնյաների հետ 27/0518:44 Էկվադորը կարևորում է ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի իրացումը. Խորհրդարանի փոխխոսնակ 27/0518:19 Էկվադորի խորհրդարանը կարտահայտի իր դիրքորոշումը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ. Ռոսանա Ալվարադո 27/0518:12 Հրանուշ Հակոբյան. Սիրիահայերի ներհոսք է սպասվում Հալեպից 27/0518:07 Օբամայի ելույթը Հիրոսիմայում. Պետք է ձգտել դեպի այն աշխարհ, որտեղ միջուկային զենք գոյություն չունի 27/0517:53 Գերմանիայի դեսպան. Հայոց Ցեղասպանությունը դատապարտող բանաձևի ընդունմանը ոչինչ չի խոչընդոտի 27/0517:40 Քիսլեր. Ղարաբաղյան կարգավորման հարցում Գերմանիան կարող է կարևոր դեր ունենալ 27/0517:26 Սերժ Սարգսյանը շնորհավորել է Վրաստանի նախագահին Պետական անկախության վերականգնման օրվա կապակցությամբ 27/0517:20 Սփյուռքի նախարարությունը չի պատրաստվում կրճատել ծառայոողական մեքենաները 27/0517:09 Վթարի հետևանքով Արարատի մարզում 2 շրջանավարտ է մահացել 27/0517:09 Կրթության և գիտության նախարարությունում ընդամենը չորս ծառայողական ավտոմեքենա կա 27/0517:05 Գերմանիան կչեղարկի Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցները Ուկրաինայի հարցում հաջողության հասնելու դեպքում 27/0517:03 Ասպիրանտուրայի ոլորտը կարգավորման կարիք ունի. Լևոն Մկրտչյան 27/0517:00 Թուրքիայի ԱԳՆ ղեկավարը ԱՄՆ-ին երկերեսանի է անվանել 27/0516:49 Էկվադորի պատվիրակությունն այցելել է Ծիծեռնակաբերդ. լուսանկարներ 27/0516:44 ԱՄՆ ՄԶԳ-ն Հայաստանում ջրային ռեսուրսների պահպանմանն ուղղված նորարարական մրցույթ կանցկացնի 27/0516:36 Բուհերը պետք է մաքրել տգետներից. ԿԳ նախարարությունը նոր ծրագիր է մշակում 27/0516:11 Ավետիսյանների իրավահաջորդները պահանջում են ՌԴ-ից 450 հազար եվրոյի փոխհատուցում 27/0516:07 Օլիմպիական խաղերին առաջին անգամ կմասնակցեն եռյակ քույրեր 27/0515:56 Արցախի հերոս Ռոբերտ Աբաջյանի դպրոցում Վերջին դասի միջոցառումը նվիրել են նրա հիշատակին. Լուսանկարներ 27/0515:51 5 փախստականներ ոտքով Դանիայից Շվեդիա են հասել 27/0515:45 Օբաման կայցելի Հիրոսիմա 27/0515:40 Դավիթ Բաբայան. Բաքուն Ֆորմուլա 1-ի անցկացման համար լավագույն վայրը չէ (Տեսանյութ) 27/0515:37 Հայաստանի դպրոցականները կապահովվեն պլանշետներով 27/0515:36 «Սևան» քրեակատարողականում հայտնաբերվել է աղավնի՝ ոտքերին ամրացված թմրանյութով. Լուսանկարներ 27/0515:33 Մագիստրոսական ոլորտում կրեդիտային համակարգի ներդրման հետ կապված խնդիրներ կան. ԿԳՆ 27/0515:26 Միջին մասնագիտական կրթության համար պետք է մշակվեն վերապատրաստման ծրագրեր. Մկրտչյան 27/0515:24 Ջոննի Դեփի ներկայացուցիչ. Կցանկանայի հուսալ, որ այս կարճատև ամուսնության բաժանման գործընթացը արագորեն կլուծվի 27/0515:20 Վաչե Գաբրիելյանը Մոսկվայում մասնակցել է ԱՊՀ տնտեսական խորհրդի 70-րդ նիստի աշխատանքին 27/0515:16 Իսրայելի բնապահպանության նախարարը հրաժարական է տվել 27/0515:07 Բաբայան. Կա երկու հրամայական՝ որ գյուղերի բնակիչները չլքեն Արցախն ու լինեն անվտանգ (Տեսանյութ) 27/0515:07 Շատ կուլտուրական, միջակ գնահատականներով և աչքի չընկնող անհետաքրքիր աշակերտ էի. «Արմքոմեդիի» Սերգեյ Սարգսյանի դպրոցական հուշերից 27/0515:03 Մոտ 30 երկրի ԿԳ նախարարներ Հայաստանում Հայաստանում կքննարկեն «Դպրոցական սնունդ» ծրագիրը 27/0515:00 Սեյրան Օհանյան. ՊԲ-ն հագեցվում է ցերեկային, գիշերային տեսանելիության և ջերմատեսիլ սարքերով 27/0514:56 Հայաստանում ներառական կրթության ծրագիրը կվերանայվի. Լևոն Մկրտչյան 27/0514:51 Թբիլիսիում վթարի հետևանքով մահացած Հայաստանի քաղաքացին միջին տարիքի կին է 27/0514:51 Հանդանովիչը երկարաձգել է միլանական ակումբի հետ պայմանագրի ժամկետը 27/0514:46 Պեսկովը մեկնաբանել է «Մեծ Յոթնյակի» երկրների ղեկավարների որոշումը 27/0514:37 Ստեփանակերտի ռազմամարզական վարժարանն այս տարի 23 շրջանավարտ ունի 27/0514:30 Հայաստանի ֆինանսական համակարգը շարունակում է պահպանել կայունությունը 27/0514:26 G7-ի երկրները հանդես են եկել Ռուսաստանի նկատմամբ սահմանած պատժամիջոցները պահպանելու օգտին 27/0514:22 Ստամբուլում անցկացվում է հակաահաբեկչական գործողություն 27/0514:17 Հայաստանով տպավորված գերմանացի նկարիչը ներկայացրել է իր ճամփորդական պատմությունը. լուսանկարներ 27/0514:09 Ադրբեջանը մամուլի ազատությունը սահմանափակող երկրների ցուցակում է 27/0514:05 Բակո Սահակյան. Հայ ազգն ունի յուրահատուկ ունակություն՝ համախմբվել ճակատագրական պահերին 27/0513:54 Հրազդան քաղաքում «Գազ 24»-ն ամբողջությամբ այրվել է, վարորդն այրվածքներով տեղափոխվել է հիվանդանոց 27/0513:50 Ադրբեջանն անակնկալի է եկել ՍԾՏՀ ԽՎ նիստում Թուրքիայի անտարբեր վերաբերմունքից 27/0513:44 Մեծ Բրիտանիայում ահաբեկչության մեջ կասկածվողների տվյալները ոչնչացվել են 27/0513:38 Սավչենկոն պատրաստակամ է Ուկրաինայի նախագահ դառնալ 27/0513:32 Դատարանում Google ընկերությունն Oracle-ին հաղթել է 27/0513:26 Միակ բանն է այս աշխարհում, որն ինձ հաղթել է. Վահագն Սիմոնյանը՝ Պոնչոն, նշում է 56-ամյակը 27/0513:18 «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամը աջակցության ծրագիր կիրականացնի Լեռնային Ղարաբաղում (Տեսանյութ) 27/0513:17 Գալուստ Սահակյանը ցավակցական ուղերձ է հղել Շչորս Դավթյանի մահվան կապակցությամբ 27/0513:11 Հովհաննիսյան. Հայաստանում այդպես էլ ճանապարհային երթևեկության կազմակերպման համակարգը չի կայանում 27/0513:06 Մարսի վրա հայտնաբերել են սառցե ժամանակաշրջանի գոյության վկայություններ 27/0513:02 Երուսաղեմի հայ համայնքը ՊԲ-ին է ուղարկել դեղորայք ու զինվորական անհատական դեղատուփեր 27/0512:55 Պուտին. Իսլամական աշխարհն, ի դեմս Ռուսաստանի, հուսալի դաշնակցի կգտնի 27/0512:51 Արա Վարդանյան. «Մարաթոն-2016»-ի հասույթը կուղղվի Արցախում պատերազմի հետևանքների վերացմանը 27/0512:44 Նոր արձանները սուր քննադատության են ենթարկվում, դա նրանց ճակատագիրն է. Արեյան 27/0512:40 Սեյրան Օհանյան. Սամվել Բաբայանին ոչ ոք չի կարող խոչընդոտել 27/0512:34 Ժոզե Մոուրինիոն զբաղեցրել է «Մանչեսթեր Յունայթեդի» նոր մարզչի պաշտոնը 27/0512:26 Սեյրան Օհանյան. Սահմանային իրավիճակը վերահսկելի է, կրակոցները շատ քիչ են 27/0512:21 Գործարկվել է ACBA Ticket բջջային հավելվածը 27/0512:18 Կամո Արեյանը բացատրել է Երևանում նույն փողոցը մի քանի անգամ բարեկարգելու պատճառը 27/0512:14 Տոկիոյում այրվող ինքնաթիռից տարհանման ժամանակ 7 մարդ է տուժել 27/0512:08 Մեծ Բրիտանիան մտադիր է Լիբիա ուղարկել Թագավորական նավատորմի ռազմանավեր 27/0511:59 ԼՂՀ իրավապաշտպան հաստատությունների մասնակցությունը միջազգային մակարդակի քննարկումներին կարևոր է. ՄԻՊ 27/0511:44 Չինաստանը ցանկանում է Հարավչինական ծովի կղզիները Մալդիվների ոճի հանգստյան վայրերի վերածել 27/0511:35 Կամո Արեյան. Երևանի քաղաքապետարանը ծառայողական 26 ավտոմեքենա է կրճատել 27/0511:29 Դիլիջան-Իջևան ճանապարհահատվածը դժվարնացանելի է 27/0511:18 Երևանում մեկնարկել է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհրդի նիստը 27/0511:09 Երթևեկության կազմակերպման փոփոխություն՝ Բաշինջաղյան, Բեկնազարյան և Մազմանյան փողոցների խաչմերուկի շրջանաձև երթևեկության հատվածում 27/0510:58 Թբիլիսիում վթարի հետևանքով ՀՀ քաղաքացի է զոհվել, կան վիրավորներ 27/0510:50 Հայ-ադրբեջանական սահմանագոտում արձանագրվել են միայն հրաձգային զինատեսակներից արձակված հատուկենտ կրակոցներ 27/0510:45 ՀՊՏՀ ռեկտորի պաշտոնի հավակնորդների թիվն ավելանում է. «Առավոտ» 27/0510:43 Ալավերդի քաղաքի աղմկահարույց սպանությունը կապված է քաղաքապետի ընտրությունների հետ 27/0510:42 Սոցապնախարարությունից հերքում են. Արտեմ Ասատրյանը Հյուսիսային պողոտայում շքեղ բնակարան չի գնել 27/0510:39 Դեսպան. Ադրբեջանը բանակցային սեղանի շուրջ պարտվել է. «Առավոտ» 27/0510:38 Սամվել Բաբայանը Արկադի Ղուկասյանի ծրագրերում ոչինչ չի փոխի 27/0510:35 Ոնց է պատահում, որ ՀՀԿ-ականներին միշտ սխալ են հասկանում 27/0510:33 Թիվ 147 դպրոցում «Վերջին զանգի» միջոցառումը նվիրված կլինի հերոս Ռոբերտ Աբաջյանին 27/0510:31 Ծառուկյանը հայտարարել է, որ 2017 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում չի պատրաստվում առաջադրվել 27/0510:29 «Արի տունը» առաջարկվում է վերանվանել «Եկուր տուն» 27/0510:27 Ձերբակալվել է «Վանոյի Արտակը» 27/0510:25 Շփման գծում հակառակորդն այս գիշեր կիրառել է դիպուկահար հրացաններ 26/0522:34 Գերմանիան կընդունի Հայոց Ցեղասպանության մասին բանաձևը . ՀՀԿ 26/0522:25 Ալիևի պնդումները, թե Հայաստանը միջուկային զենք է արտադրում՝ զառանցանք է. Շարմազանով




Տվյալ բաժնի վերջին նյութերը